🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:09:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सदः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सदः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सदः

अर्थ: चलना, शक्तिहीन होना, जाना, खिन्न होना

संस्कृत: विशरणगत्यवसादनेषु

अंग्रेज़ी: to go, to lose energy, to move, to be sad

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सद् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. सदस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. सदस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. सदस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. सदस् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  6. सद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  7. सद् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  8. सद् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — सद् (तुदादिगण) · अर्थ: चलना, शक्तिहीन होना, जाना, खिन्न होना (विशरणगत्यवसादनेषु)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअसदत् / असदद्असदताम्असदन्
मध्यमअसदःअसदतम्असदत
उत्तमअसदम्असदावअसदाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सीदति · लिट्: ससाद · लुट्: सत्ता · लृट्: सत्स्यति · लोट्: सीदतात् · लङ्: असीदत् · विधिलिङ्: सीदेत् · आशीर्लिङ्: सद्यात् · लुङ्: असदत् · लृङ्: असत्स्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सदन · ण्वुल्: सादकः · तृच्: सत्ता · ण्यत्: साद्यः · तव्य: सत्तव्यः · अनीयर्: सदनीयः · क्त: सन्नः · क्तवतु: सन्नवान् · शतृ: सीदन् · स्य-शतृ: सत्स्यन् · क्त्वा: सत्त्वा · ल्यप्: प्रसद्य · तुमुन्: सत्तुम् · णमुल्: सादम् · घञ्: सादः · क्तिन्: सत्ति · क्वसु: सेदिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सद्
सद्
sad
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सद् संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] गोष्ठी । सभा । जमावड़ा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सद् in comp. for सत्.
2. सद् cl. 1. or cl. 6. P. (Dhātup. xx, 24 and xxviii, 133) सीदति (ep. also ˚ते; Ved. सदति or सीदति, ˚ते; pf. ससाद, ससत्थ, सेदुस्, सेदिरे, RV.; सीदतुस्, MBh.; ससद्यात्, AV.; aor. असदत् [cf. pres. stem] Gr.; 2. 3. sg. सत्सि, सत्सत्, RV.; असादीत्, TĀr.; fut. सत्ता Gr.; सत्स्यति, Br.; सीदिष्यति, Pur.; inf. सदे, RV.; सत्तुम्, Br.; सीदितुम्, MBh.; ind.p. -सद्य, -सदम्, RV.; -सादम्, Br.), to sit down (esp. at a sacrifice), sit upon or in or at (acc. or loc.), RV.; AV.; VS.; ŚBr.; to sit down before, besiege, lie in wait for, watch (acc.), RV.; AitBr.; to sink down, sink into despondency or distress, become faint or wearied or dejected or low-spirited, despond, despair, pine or waste away, perish, Mn.; MBh. &c. : Pass. सद्यते (aor. असादि, सादि, RV.) : Caus. सादयति, ˚ते (aor. असीषदत्), to cause to sit down or be seated, place down, put upon or in (loc.), RV. &c. &c.; to put in distress, afflict, weary, exhaust, ruin, destroy, MBh.; Kāv. &c.: Desid. सिषत्सति Gr.: Intens. सासद्यते (Gr. also सासत्ति), to sit down in an indecent posture, Bhaṭṭ.
सद् [cf. Gk. ἵζω for σίσδω; Lat. sidere, sedere; Lith. sė́sti, sedė́ti; Slav. sěsti; Goth. sitan; Germ. sitzen; Angl.Sax. sittan; Eng. sit.]
3. सद् mfn. (mostly ifc.; for 1. See p. 1137, col. 1) sitting or dwelling in (cf. अद्म-, अन्तरिक्ष-, अप्सु-सद् &c.)
सद् covering (the female); सदा = ‘ever’ in AV. iv, 4, 7
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1137,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सद् {c1c} P. ({c6c} P. also according to some) (सीदति, सन्न; the स् of सद् is changed to ष् after any preposition ending in इ or उ except प्रति) 1 To sit, sit down, recline, lie, lie down, rest, settle; अमदाः सेदुरेकस्मिन् नितंबे निखिला गिरेः Bk. 7. 58. --2 To sink [] down, plunge into; तेन त्वं विदुषां मध्ये पंके गौरिव सीदसि H. Pr. 24; (where the word has sense 4 also). --3 To live, remain, reside, dwell. --4 To be dejected or low-spirited, despond, despair, sink into despondency; नाथ हरे जय नाथ हरे सीदति राधा वासगृहे Gīt. 6. --5 To decay, perish, go to ruin, waste away, be destroyed; विपन्नायां नीतौ सकलमवशं सीदति जगत् H. 2. 77; तं सन्नशत्रुं ददृशुः स्वयोधाः R. 7. 64; H. 2. 130. --6 To be in distress, be pained or afflicted, be helpless; Ki. 13. 60; Ms. 8. 21. --7 To be impeded or hindered; Ms. 9. 94. --8 To be languid, be wearied or fatigued, droop, sink; सीदति मे हृदयं K.; सीदंति मम गात्राणि Bg. 1. 28. --9 To go. --Caus. (सादयति-ते) 1 To cause to sit down, rest. --2 To throw or cast down, place, put. --3 To weary, exhaust. --4 To cause to perish, destroy. --Desid. (सिषत्सति) To wish to sit &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1085-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सदःसद् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: सदस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | सदस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सदः 📚 ➤ चलना, शक्तिहीन होना, जाना, खिन्न होना
संस्कृत: विशरणगत्यवसादनेषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सद् 📚गोष्ठी । सभा । जमावड़ा🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें