🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:18:20 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सदःसद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सदः+सद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सदः

अर्थ: आसन, आवास, घर, निवासस्थान

संस्कृत: सभा · पर्याय: समज्या, परिषद्, गोष्ठी, सभा, समिति

व्युत्पत्ति: सीदत्यस्याम - सद् + असि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सदस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सदस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. सदस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. सद् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  5. सदस् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  6. सद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  7. सद् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  8. सद् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सदस् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासदःसदसीसदांसि
द्वितीयासदःसदसीसदांसि
तृतीयासदसासदोभ्याम्सदोभिः
चतुर्थीसदसेसदोभ्याम्सदोभ्यः
पञ्चमीसदसःसदोभ्याम्सदोभ्यः
षष्ठीसदसःसदसोःसदसाम्
सप्तमीसदसिसदसोःसदस्सु / सदःसु
सम्बोधनहे सदःहे सदसीहे सदांसि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

सद

अर्थ: वृक्ष का फल

अंग्रेज़ी: = prec. (cf. बर्हि-, समनी-षद; सभा-सद)

व्युत्पत्ति: सद् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सद (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासदम्सदेसदानि
द्वितीयासदम्सदेसदानि
तृतीयासदेनसदाभ्याम्सदैः
चतुर्थीसदायसदाभ्याम्सदेभ्यः
पञ्चमीसदात् / सदाद्सदाभ्याम्सदेभ्यः
षष्ठीसदस्यसदयोःसदानाम्
सप्तमीसदेसदयोःसदेषु
सम्बोधनहे सदहे सदेहे सदानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सदस्
सदस्
sadas
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सदस् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रहने का स्थान । मकान । घर ।
२. सभा । समाज । मंडली ।
३. यज्ञशाला में एक छोटा मंडप जो प्राचीन वंश के पूर्व बनाया जाता था ।
४. आकाश । व्योम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सदस् n. (accord. to some also f.) a seat, residence, abode, dwelling, place of meeting, assembly (esp. at a sacrifice; सदसस्-पति m. = सदस्-पति; सदसि, ‘in public’), RV. &c. &c.
a shed erected in the sacrificial enclosure to the east of the Prācīnavaṃśa, AV.; VS. : Br.; MBh.; Hariv.
du. heaven and earth (= द्यावा-पृथिवी), Naigh. iii, 30. [cf. Gk. ἕδος.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1138,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सदस् n. [सीदत्यस्यां सद्-असि] 1 Seat, abode, residence, dwelling. --2 An assembly; पंकैर्विना सरो भाति सदः खलजनैर्विना Bv. 1. 116; Bh. 2. 63. --Comp. --गत a. seated in an assembly; R. 3. 66. --गृहं an assembly-hall, council-room; R. 3. 67.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1085-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सदस् स्त्री न० । सीदत्यस्याम् सद--असि । सभायाम् अमरः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5208,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सदस्" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सदःसदस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सदस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | सदस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
सदसद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: सद् + अच्)
अन्य सम्भावना: सद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सदः 📚 ➤ आसन, आवास, घर, निवासस्थान
संस्कृत: सभा · पर्याय: समज्या, परिषद्, गोष्ठी, सभा, समिति

सद 📚 ➤ वृक्ष का फल
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): = prec. (cf. बर्हि-, समनी-षद; सभा-सद)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सदस् 📚रहने का स्थान । मकान । घर🟠🔵🟣🟢
सद 📚तत्क्षण । तुरंत । तत्काल🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सदस्
सभा के नाम (२.७.१७) — समज्या, परिषद्, गोष्ठी, सभा, समिति, संसद्, आस्थानी, आस्थान

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सद: सद् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें