🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:33:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सद
sada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सद १ अव्य॰ [सं॰ सद्य:] तत्क्षण । तुरंत । तत्काल ।
सद २ वि॰
१. ताजा । उ॰— सद माखन साटौ दही घरंय़ो रहे मन मंद् । खाइ न बिन गोपाल की दुखित जसोदा नंद । पृ॰ रा॰२ ।५५७ ।
२. नया । नवीन । हाल का ।
सद ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ सत्त्व] प्रकृति । आदत । टेव । उ॰— मदन सदन के फिरन की सद न छुटै हरि राय । रुचै तितै विहरत फिरौ, कत बिहरत उर आय— बिहारी (शब्द॰) ।
सद ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सदस्]
१. सभा । समिति । मंडली ।
२. एक छोटा मंडप जो यज्ञशाला में प्राचीन वंश के पूर्व बनाया जाता था ।
सद ५ संज्ञा पुं॰ [अ॰ सदा (=आवाज)] गड़रियों का एक प्रकार का गीत । (पंजाब) ।
सद ६ वि॰ [फ़ा॰] शत । सौ [को॰] ।
सद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पेड़ का फल ।
२. एक एकाह यज्ञ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सद mfn. = prec. (cf. बर्हि-, समनी-षद; सभा-सद)
सद m. fruit (cf. शद), Mn. viii, 151; 241
a partic. Ekāha, ŚāṅkhŚr.
N. of a son of Dhṛtarāṣṭra, MBh. i, 4548 (if सदः-सुवाच् is not one word)
सद n. a partic. part of the back of a sacrificial animal, AitBr.
सदः in comp. for सदस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1138,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सदः, [स्] स्त्री, क्ली, (सीदन्त्यस्यामिति । सद् + “सर्व्वधातुभ्योऽसुन् ।” उणा० ४ । १८८ । इति असुन् ।) सभा । इत्यमरः ॥ (यथा, हितोपदेशे ॥ [] विपदि धैर्य्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरुचौ व्यसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-231-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें