🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:15:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सनत्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सनत्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सनत्

अर्थ: सेवा करना, चाकरी करना, आपद्ग्रस्त होना

संस्कृत: सम्भक्तौ

अंग्रेज़ी: to serve, to help, to be slave, to have problem

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सन् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. अव्ययम्
  3. सनत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सन् + शतृ
  4. सनत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सन् + शतृ
  5. सनत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सन् + शतृ

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — सन् (भ्वादिगण) · अर्थ: सेवा करना, चाकरी करना, आपद्ग्रस्त होना (सम्भक्तौ)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअसनत् / असनद्असनताम्असनन्
मध्यमअसनःअसनतम्असनत
उत्तमअसनम्असनावअसनाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सनति · लिट्: ससान · लुट्: सनिता · लृट्: सनिष्यति · लोट्: सनतात् · लङ्: असनत् · विधिलिङ्: सनेत् · आशीर्लिङ्: सन्यात् · लुङ्: असनीत् · लृङ्: असनिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सनन · ण्वुल्: सानकः · तृच्: सनिता · ण्यत्: सान्यः · तव्य: सनितव्यः · अनीयर्: सननीयः · क्त: सनितः · क्तवतु: सनितवान् · शतृ: सनन् · स्य-शतृ: सनिष्यन् · क्त्वा: सनित्वा · ल्यप्: प्रसाय · तुमुन्: सनितुम् · णमुल्: सानम् · घञ्: सानः · क्तिन्: साति · क्वसु: सेनिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सन्
सन्
san
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सन् संज्ञा पुं॰ [अ॰]
१. वर्ष । साल । संवत्सर ।
२. कोई विशेष वर्ष । संवत् । जैसे,—सन इसवी, सन् हिजरी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सन् in comp. for सत्.
1. सन् cl. 1. P., cl. 8. P. Ā. (Dhātup. xiii, 21; xxx, 2) सनति, ˚ते or सनोति, सनुते (Ā. rare and only in non-conjugational tenses; pf. ससान, RV.; p. ससवस्, ib. f. ससनुषी, Br.; ससनिवस् or सेनिवस् Gr.; सेने, ib.; aor. असानिषम् [Subj. सनिषत् Ā. सनिषास्महे, सनिषन्त] RV.; Impv. सनिषन्तु, SV.; सेषम्, सेत्, MaitrS.; Br.; असात Gr.; Prec. सन्यात्, सायात्, ib.; fut. सनिता, ib.; सनिष्यति, RV.; Br.; inf. सनितुम् Gr.), to gain, acquire, obtain as a gift, possess, enjoy, RV.; AV.; Br.; ŚrS.; to gain for another, procure, bestow, give, distribute, RV.; (Ā.) to be successful, be granted or fulfilled, ib. : Pass. सन्यते or सायते, Pāṇ. vi, 4, 43 : Caus. सानयति (aor. असीषणत्) Gr.: Desid. of Caus. सिसानयिषति, ib. : Desid. सिसनिषति (Gr.) or सिषासति (? सीषती, AV. iv, 38, 2), to wish to acquire or obtain, RV.; TS.; AV.; to wish to procure or bestow, RV.; AV. : Intens. संसन्यते, सासायते, संसन्ति (Gr.), to gain or acquire repeatedly (only 3. pl. सनिष्णत, RV. i, 131, 5).
2. सन् in गो-षन्, q.v.
3. सन् (in gram.) a technical term for the syllable स or sign of the desiderative.
4. सन् N. of an era (current in Bengal and reckoned from 593 A.D.), RTL. 433.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1137,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सन् {c1c} P.; {c8c} U. (सनति, सनोति, सनुते, सात; pass. सन्यते, सायते; desid. सिसनिषति, सिषासति) 1 To love, like. --2 To worship, honour. --3 To acquire, obtain. --4 To receive graciously. --5 To honor with gifts, give, bestow, distribute.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1086-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्, पुं, व्याकरणीयप्रत्ययविशेषः । तत्सूत्रादि यथा । सन्निच्छायाम् । धोः परः सन् स्यादि- च्छायाम् । अत्तु मिच्छति जिघत्सति । इति मुग्धबोधव्याकरणे सनन्तपादः ॥ * ॥ प्रथमैक- वचनान्तपुंलिङ्गसच्छब्दरूपोऽप्येवम् । तदुदा- हरणम् । यथा, -- “रामं नमति सानन्दं धर्म्मानभिनिविश्य सन् ॥” इति तत्रैव कारकपादः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-237-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सन्" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सनत्सन् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: अव्ययम् | सनत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सन् + शतृ

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सनत् 📚 ➤ सेवा करना, चाकरी करना, आपद्ग्रस्त होना
संस्कृत: सम्भक्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सन् 📚वर्ष । साल । संवत्सर🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें