🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:02:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सनाभिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सनाभिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सनाभिः

अर्थ: एक ही पेट का, सहोदर

संस्कृत: सपिण्डाः · पर्याय: सपिण्ड

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सनाभि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. सनाभि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. सना (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सन् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सनाभि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासनाभिःसनाभीसनाभयः
द्वितीयासनाभिम्सनाभीसनाभीन्
तृतीयासनाभिनासनाभिभ्याम्सनाभिभिः
चतुर्थीसनाभयेसनाभिभ्याम्सनाभिभ्यः
पञ्चमीसनाभेःसनाभिभ्याम्सनाभिभ्यः
षष्ठीसनाभेःसनाभ्योःसनाभीनाम्
सप्तमीसनाभौसनाभ्योःसनाभिषु
सम्बोधनहे सनाभेहे सनाभीहे सनाभयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सनाभि
सनाभि
sanābhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
एक पिण्ड (वंश) के (2.6.33) सपिण्ड
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सनाभि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सहोदर भाई ।
२. सन्निकट संबंधी जो सात पीढ़ी के अंदर हो (को॰) ।
३. संबंधी । रिश्तेदार (को॰) ।
४. एक ही पूर्वज से उत्पन्न पुरुष । सपिंड पुरुष ।
सनाभि २ वि॰
१. समान केंद्र से संपृक्त या जुड़ा हुआ । जैसे,—रथचक्र का आरा ।
२. नाभियुक्त ।
३. सदृश । तुल्य । समान ।
४. सगा या सहोदर ।
५. एक पूर्वज से उत्पन्न । सपिंड [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स—नाभि (स-), mfn. having the same nave or centre (as the spokes of a wheel or the fingers of the hand), RV. (cf. Naigh. ii, 5)
connected by the same navel or womb, uterine, of kindred blood, a blood-relation
स—नाभि m. f. an uterine brother or sister (accord. to some = स-पिण्ड, ‘a kinsman as far as the seventh degree’), RV.; AV.; Mn.; BhP.
स—नाभि m. having a navel, naveled, TS.
resembling, like, equal to (gen. or comp.), Bālar.; Vcar.; Vās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1141,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सनाभि a. 1 Connected by the same navel or womb, uterine. --2 Kindred, related. --3 Like, resembling; गंगावर्तसनाभिर्नाभिः Dk. --4 Affectionate. --भिः 1 A uterine brother; a near kinsman. --2 A relation, kinsman; Ki. 13. 11. --3 A relation as far as the seventh degree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1086-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सनाभि पु० समाना नाभियस्य । १ ज्ञातौ अमरः । तस्य एकदेहोत्पन्नत्येन तुल्यनाभितया तथात्वम् । २ मध्य- युक्ते ३ स्नेहयुक्ते ४ तुल्ये च त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5210,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सनाभिः, पुं, (समानो नाभिर्गोत्रमस्य । “ज्योति- र्जनपदेति ।” ६ । ३ । ८५ । इति समानस्य सः ।) सपिण्डः । ज्ञातिः । इत्यमरमेदिनीकरौ ॥ (यथा, मनुः । ५ । ७२ । “यथोक्तेनैव कल्पेन शुध्यन्ति तु सनाभयः ॥”)
सनाभिः, त्रि, (समानो नाभिर्यस्येति । समानस्य सः ।) तुल्यः । इति मेदिनी ॥ स्नेहयुक्तः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-238-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सनाभिःसनाभि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सनाभि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | सना (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सन् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सनाभिः 📚 ➤ एक ही पेट का, सहोदर
संस्कृत: सपिण्डाः · पर्याय: सपिण्ड

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सनाभि 📚सहोदर भाई🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सनाभि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें