🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:29:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सन्नः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सन्नः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सन्नः

अर्थ: बैठा हुआ, आसीन, लेटा हुआ

व्युत्पत्ति: सद् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सन्न (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सन्न (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासन्नःसन्नौसन्नाः
द्वितीयासन्नम्सन्नौसन्नान्
तृतीयासन्नेनसन्नाभ्याम्सन्नैः
चतुर्थीसन्नायसन्नाभ्याम्सन्नेभ्यः
पञ्चमीसन्नात् / सन्नाद्सन्नाभ्याम्सन्नेभ्यः
षष्ठीसन्नस्यसन्नयोःसन्नानाम्
सप्तमीसन्नेसन्नयोःसन्नेषु
सम्बोधनहे सन्नहे सन्नौहे सन्नाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सन्न
सन्न
sanna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सन्न १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चिरौजी का पेड़ । पियाल वृक्ष ।
२. परिमाण में स्वल्पता । कमी । अल्पता (को॰) ।
३. नाश । ध्वंस । विनाश (को॰) ।
सन्न २ वि॰ [सं॰ शून्य, हिं॰ सुन्न]
१. संज्ञाशून्य । संवेदनारहित । बिना चेतना का सा । स्तब्ध । जड़ । जैसे,—यह भीषण संवाद सुनते ही वह सन्न रह गया ।
२. भौचक । ठक । स्तंभित ।
३. एकबारगी खामोश । सहसा मौन । एकदम चुप ।
४. डर से चुप । भय से नीरव । जैसे,—उसके डाँटते ही वह सन्न हो गया । क्रि॰ प्र॰—करना । —होना । मुहा॰—सत्र मारना = सन्नाटा खींचना । एकबारगी चुप हो जाना ।
सन्न ३ वि॰ [सं॰]
१. जो सिकुड़ गया हो । संकुचित ।
२. समाप्त । नष्ट । मृत ।
३. दुर्बल । क्षीण ।
४. सुस्त । विषराण । विषाद- युक्त ।
६. जिसमें कोई हरकत न हो । गतिहीन । मंद ।
७. झुका हुआ । अवनत । म्लान ।
८. निकटस्थ । समीपर्वती । सटा हुआ ।
९. बैठा हुआ । आसीन ।
१०. गत । प्रस्थित ।
११. धीमा । मंद । जैसे,—स्वर [को॰] । यौ॰—सन्नकंठ = गद्गद कंठवाला । रुँधे गलेवाला । सन्न- जिह्व = जो चुप हो । मौन । सन्नधी = उत्साहरहित । विषण्ण । सन्नभाव = त्याक्ताश । म्लान । उद्विग्न । सन्न- मुसल = कार्य में अप्रयुक्त या रखा हुआ मूसल । सन्नवाक्, सन्नवाच् = मंद स्वर में बोलनेवाला । जो धीमी आवाज में बोलता हो । सन्नशरीर = श्लयदेह । थका हुआ । सन्नहर्ष = आनंदरहित । उत्साहहीन । विषणण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सन्न mfn. set down, VS.; ŚBr.; ŚrS.
sitting at i.e. occupied with (comp.), Hariv.
sunk down in (loc.), BhP.
depressed, low (in spirits), languid, exhausted, decayed, perished, lost, dead, AV. &c. &c.
shrunk, contracted (see comp.)
resting, motionless (see ib.)
weak, low (see ib.)
(= प्रसन्न), appeased, satisfied (see सन्नी-कृत)
सन्न m. Buchanania Latifolia, L.
सन्न (prob.) n. destruction, loss (see सन्न-द).
सन्न , सन्नक. See p. 1139, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1139,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सन्न p. p. [सद्-क्त] 1 Sitting down, settling down, lying. --2 Dejected, sunk down, downcast. --3 Drooping, relaxed; Ku. 3. 51. --4 Weak, low, feeble. --5 Wasted away, decayed. --6 Perished, destroyed. --7 Still, motionless. --8 Shrunk. --9 Adjacent, near. --10 Gone, departed. --11 Sunk, low (in tone &c). --न्नः The tree called पियाल. --न्नं A little, a small quantity. --Comp. --कंठ a. choked. --हर्ष a. desponding, cheerless.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1089-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्न पु० सीदति सद--क्त । १ पियालवृक्षे भरतः । २ अवसन्ने त्रि० स्वार्थ क । खर्वे भरतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5215,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्नः, पुं, (सद + क्तः ।) पियालवृक्षः । इत्यमर- टीकायां भरतः ॥ अवसन्ने, त्रि ॥ (यथा, रामायणे । ६ । ११३ । ८७ । “कश्मलाभिहिता सन्ना बभौ सा रावणोरसि ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-243-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सन्नःसन्न (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सन्नः 📚 ➤ बैठा हुआ, आसीन, लेटा हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सन्न 📚चिरौजी का पेड़ । पियाल वृक्ष🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सन्नः: सद् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें