🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:54:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सप्तगण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सप्त+गण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सप्त

अर्थ: सांत

संस्कृत: सप्त

अंग्रेज़ी: Seven

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सप्तन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. सप्तन् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  3. सप्तन् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सप्तन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासप्तासप्तानौसप्तानः
द्वितीयासप्तानम्सप्तानौसप्त्ञः
तृतीयासप्त्ञासप्तभ्याम्सप्तभिः
चतुर्थीसप्त्ञेसप्तभ्याम्सप्तभ्यः
पञ्चमीसप्त्ञःसप्तभ्याम्सप्तभ्यः
षष्ठीसप्त्ञःसप्त्ञोःसप्त्ञाम्
सप्तमीसप्त्ञि / सप्तनिसप्त्ञोःसप्तसु
सम्बोधनहे सप्तन्हे सप्तानौहे सप्तानः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

गण

अर्थ: रेवड़, झुंड, समूह, दल, संग्रह

संस्कृत: समूहः, गणसेना, सङ्घातः, शिवानुचरः · पर्याय: समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर

व्युत्पत्ति: गण्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागणःगणौगणाः
द्वितीयागणम्गणौगणान्
तृतीयागणेनगणाभ्याम्गणैः
चतुर्थीगणायगणाभ्याम्गणेभ्यः
पञ्चमीगणात् / गणाद्गणाभ्याम्गणेभ्यः
षष्ठीगणस्यगणयोःगणानाम्
सप्तमीगणेगणयोःगणेषु
सम्बोधनहे गणहे गणौहे गणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सप्तन्
सप्तन्
saptan
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सप्तन् sg. and pl. (nom. acc. सप्त; instr. ˚तभिस्; dat. abl. ˚तभ्यस्; gen. ˚तानाम् loc. ˚तसु) seven (a favourite number with the Hindūs, and regarded as sacred, often used to express an indefinite plurality [in the same manner as ‘three’, by which it is sometimes multiplied] ; hence 7 Mātṛs, 7 streams, 7 oceans, 7 cities [RV. i, 63, 7], 7 divisions of the world, 7 ranges of mountains, 7 Ṛṣis, 7 Vipras [RV. i, 62, 4], 7 Ādityas, 7 Dānavas, 7 horses of the Sun, 7 flames of fire, 7 Yonis of fire, 7 steps round the fire at marriage, 7 Samidhs, 7 tones, 7 sacrificial rites, 7 Maryādās, thrice 7 Padāni or mystical steps to heaven [RV. i, 72, 6], thrice 7 cows &c.), RV. &c.;
सप्तन् [cf. Zend hapta; Gk. ἑπτά; Lat. septem; Lith. septynì; Slav. sedmǐ; Goth. sibun; Germ. sieben; Eng. seven.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1149,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सप्तन् num. a. (always pl.; सप्त nom. and acc.) Seven. --Comp. --अंशुः N. of Agni. --अंशुपुंगवः the planet Saturn. --अंग a. see सप्तप्रकृति below. --आर्चिस् a. {1} having seven tongues or flames. {2} evileyed, of inauspicious look. (--m.) {1} N. of fire. {2} of Saturn. {3} the Citraka plant. --अशीतिः f. eighty-seven. --अश्रं a heptagon. --अश्वः the sun. ˚वाहनः the sun. --अहः seven days, i. e. a week. --आत्मन् m. an epithet of Brahman. --ऋषि (सप्तर्षि) m. pl. {1} the seven sages; i. e. मरीचि, अत्रि, अंगिरस्, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, and वसिष्ठ. {2} the constellation called Ursa Major (the seven stars of which are said to be the seven sages mentioned above). --कोण a. septangular. --गंगं ind. in [] the place of the seven streams of the Ganges. --चत्वारिंशत् f. fortyseven. --जिह्वः, --ज्वालः fire. --तंतुः a sacrifice; Śi. 14. 6. --त्रिंशत् f. thirty-seven. --दशन् a. seventeen. --दीधितिः N. of fire. --द्वीपा an epithet of the earth; पुरा सप्तद्वीपां जयति वसुधामप्रतिरथः Ś. 7. 33. --धातु m. pl. the seven constituent elements of the body; i. e. chyle, blood, flesh, fat, bone, marrow, and semen; (रसास्रमांसमेदोऽ स्थिमज्जानः शुक्रसंयुताः). --नवतिः f. ninetyseven. --नाडीचक्रं a kind of astrological diagram used as a means of foretelling rain. --पदी the seven steps at a marriage (the bride and bridegroom walk together seven steps, after which the marriage becomes irrevocable). --पर्णः (so सप्तच्छदः, सप्तपत्रः) N. of a tree. --(र्णी) the sensitive plant. --प्रकृतिः f. pl. the seven constituent parts of a kingdom; स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि च Ak.; see प्रकृति also. --भद्रः the Śirīṣa tree. --भूमिक, --भौम a. seven stories high (as a palace). --रक्तः one who has got the seven parts of the body red; (पाणिपादतले रक्ते नेत्रांतरनखानि च । तालुकाधरजिह्वाश्च प्रशस्ता सप्तरक्तता ॥). --रात्रं a period of seven nights. --विंशतिः f. twentyseven. --विध a. seven-fold, of seven sorts. --शतं {1} 700. {2} 107. --(ती) an aggregate or collection of 700 verses or stanzas. --शलाकः a kind of astronomical diagram used for indicating auspicious days for marriages. --सप्तिः an epithet of the sun; सर्वैरुस्रैः समग्रैस्त्वमिव नृपगुणैर्दीप्यते सप्तसप्तिः M. 2. 13; Ś. 6. 29.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1092-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सप्तन् पु० त्रि० । सप--तनिन् । (सात) १ संख्यान्विते २ तत्सं- ख्यायां महाभाष्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5226,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सप्तसप्तन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: सप्तन् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन | सप्तन् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
गणगण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सप्त 📚 ➤ सांत
संस्कृत: सप्त

गण 📚 ➤ रेवड़, झुंड, समूह, दल, संग्रह
संस्कृत: समूहः, गणसेना, सङ्घातः, शिवानुचरः · पर्याय: समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सप्तन् 📚sg. and pl. (nom. acc. सप्त; instr. ˚तभिस्; dat. abl. ˚तभ्यस्; gen.…🔵🟣🟢
गण 📚समूह । झुंड । जत्था🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गण
समूह के और नाम (२.५.४२) — स्तोम, ओघ, निकर, व्रात, वार, संघात, संचय, समुदाय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गण: गण्+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬