🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:53:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सफली

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स-+फली

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

फली

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: प्रियङ्गुवृक्षः · पर्याय: फलवत्, फलिन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. फली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. फलिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. फलिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. फलि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. फलि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  6. फलि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — फली (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाफलीफल्यौफल्यः
द्वितीयाफलीम्फल्यौफलीः
तृतीयाफल्याफलीभ्याम्फलीभिः
चतुर्थीफल्यैफलीभ्याम्फलीभ्यः
पञ्चमीफल्याःफलीभ्याम्फलीभ्यः
षष्ठीफल्याःफल्योःफलीनाम्
सप्तमीफल्याम्फल्योःफलीषु
सम्बोधनहे फलिहे फल्यौहे फल्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — फली
फली
phalī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उड़द आदि (2.9.24)
फल वाला (2.4.7) फलवान् · फलिन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
फली १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ फलिन्]
१. श्योनाक ।
२. कटहल ।
३. वह वृक्ष जिसमें फल लगते हों ।
फली २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्रियंगुलता । विशेष—कवियों ने इसे आम की पत्नी कहा है । देखिए रघुवंश के अष्टम सर्ग का ६१ वाँ श्लोक ।
२. मूसली ।
३. अमडा़ ।
४. एक छोटी मछली । फलि (को॰) ।
फली ३ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ फल + ई (प्रत्य॰)] छोटे छोटे पौधों में लगनेवाले वे लंवे और चिपटे फल जिनमें गूदा नहीं होता बल्कि उसके स्थान पर एक पंक्ति में कई छोटे छोटे बीज होते हैं । विशेष—ये फल खाए नहीं जाते बल्कि कच्चे ही तरकारी आदि के काम में आते हैं । प्राय: सभी फलियाँ खाने में बहुत पौष्टिक होती हैं और सूख जाने पर पशुओं के भी खाने के काम में आती हैं । जैसे, मटर की फली, सेम की फली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फली (ई), f. Aglaia Odorata, L.
a kind of fish (= फलि), L.
फली in comp. for फल.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (716,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फलिनी, --फली The Priyaṅgu creeper; (said by poets to be the ‘wife’ of the mango tree; cf. R. 8. 61).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0784-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फली स्त्री फलमस्त्यस्याः अच् गौ० ङीष् । प्रियङ्गुवृक्षे अमरः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4553,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फली, [न्] त्रि, (फलमस्यास्तीति । फल + इनिः ।) फलयुक्तवृक्षादिः । इत्यमरः । २ । ४ । ७ ॥
फली, स्त्री, (फलमस्त्यस्या इति अर्श आदिभ्यः अच् । स्त्रियां ङीप् ।) प्रियङ्गुवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ७ ॥ (यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् । “विश्वक्सेना प्रिया कान्ता प्रियङ्गुः फलिनी- फली ॥” फलि + वा ङीष् ।) फलिमतस्यः । इति शब्द- माला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-382-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "फली" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स-फलीसमास: स + फली अव्ययीभाव (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: फली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: फलिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | फलिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सफली 📚स 📚फली ➤ स (के साथ, मिला कर, के साथ-साथ, संयुक्त होकर, युक्त,…) + फली
संस्कृत: प्रियङ्गुवृक्षः · पर्याय: फलवत्, फलिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
फली 📚श्योनाक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
फली
फल वाला (२.४.७) — फलवान्, फलिन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सफली = स + फली अव्ययीभाव (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें