🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:10:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सबल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सबल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सबल

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (स॑-) powerful, strong, RV. &c. &c.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सबल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सबल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सबल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासबलःसबलौसबलाः
द्वितीयासबलम्सबलौसबलान्
तृतीयासबलेनसबलाभ्याम्सबलैः
चतुर्थीसबलायसबलाभ्याम्सबलेभ्यः
पञ्चमीसबलात् / सबलाद्सबलाभ्याम्सबलेभ्यः
षष्ठीसबलस्यसबलयोःसबलानाम्
सप्तमीसबलेसबलयोःसबलेषु
सम्बोधनहे सबलहे सबलौहे सबलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सबल
सबल
sabala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सबल १ वि॰ [सं॰]
१. जिसमें बहुत बल हो । बलवान् । बलशाली । ताकतवर । जैसे,—जो सबल होगा वह निर्बलों पर शासन करेगा ।
२. जिसके साथ सेना हो । फौजवाला ।
सबल २ संज्ञा पुं॰ वशिष्ठ के एक पुत्र का नाम [को॰] ।
सबल ३ संज्ञा पुं॰ [अ॰]
१. अन्न की बाल । अनाज की बाल ।
२. एक नेत्र रोग । मोतियाबिंद [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स—बल (स-), mfn. powerful, strong, RV. &c. &c.
together with strength or power, L.
accompanied by a force or army, MBh.; R.
together with Bala (Kṛṣṇa's eldest brother), BhP.
स—बल m. N. of a son of Manu Bhautya, Hariv.
of a son of Vasiṣṭha (and one of the 7 Ṛṣis), MārkP.
of one of the 7 Ṛṣis under Manu Sāvarṇa, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1151,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सबल त्रि० सह बलेन सामर्थ्येन सेन्येन वा सहस्य सः । १ सामर्थ्यान्विते २ सैन्ययुक्ते ३ ज्यो० उक्तबलाद्ये “सबलेऽ- व्दपतौ स्वस्थे राज्याप्ति सुखकीर्त्तयः” नील० ता० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5227,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सबलः, त्रि, (बलेन सह वर्त्तमानः ।) सैन्ययुक्तः । सामर्थ्यवान् । यथा, -- “सबले च गृहे पापे दिनमात्रं प्रचक्षते । [] मध्ये बले तथा मासं वर्षं विद्यात्तथाबले ॥” इति पञ्चस्वरा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-265-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सबल" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सबलसबल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सबल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सबल 📚 ➤ जिसमें बहुत बल हो । बलवान् । बलशाली । ताकतवर । जैसे,—जो सबल होगा वह नि… उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (स॑-) powerful, strong, RV. &c. &c.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सबल 📚जिसमें बहुत बल हो । बलवान् । बलशाली । ताकतवर । जैसे,—जो सबल होगा वह नि…🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें