🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:20:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सभ्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सभ्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सभ्यः

अर्थ: यत् सभा से संबंध रखने वाला

संस्कृत: कुलीनः, सामाजिकाः · पर्याय: महाकुल, कुलीन, आर्य, सज्जन, साधु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सभ्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सभ्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासभ्यःसभ्यौसभ्याः
द्वितीयासभ्यम्सभ्यौसभ्यान्
तृतीयासभ्येनसभ्याभ्याम्सभ्यैः
चतुर्थीसभ्यायसभ्याभ्याम्सभ्येभ्यः
पञ्चमीसभ्यात् / सभ्याद्सभ्याभ्याम्सभ्येभ्यः
षष्ठीसभ्यस्यसभ्ययोःसभ्यानाम्
सप्तमीसभ्येसभ्ययोःसभ्येषु
सम्बोधनहे सभ्यहे सभ्यौहे सभ्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सभ्य
सभ्य
sabhya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सभा में बैठने वाले (2.7.18) सभासद् · सभास्तार · सामाजिक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सभ्य वि॰ [सं॰]
१. भययुक्त । उ॰—सचिव सभय सिख देइ न कोई ।—मानस, १ ।
२. डर उत्पन्न करनेवाला । भयकारक खतरनाक (को॰) ।
सभ्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जो किसी सभा में संमिलित हो और उसके विचारणीय विषयों पर अपनी संमति दे सकता हो । सभासद । सदस्य । वह जिसका व्यक्तिगत और सामाजिक जीवन श्रेष्ठ हो । वह जिसका आचार व्यवहार और रहन सहन उत्तम हो । कुलीन व्यक्ति । वह जिसमें तहजीब हो । भला आदमी ।
३. न्यायाधीश को सलाह देनेवाला जनप्रतिनिधि । दे॰ असेसर ।
४. द्यूतगृह का संचालक ।
५. द्यूतगृह के संचालक का सेवक (को॰) ।
६. पाँच पवित्र अग्नियों में से एक (को॰) ।
सभ्य २ वि॰
१. सभा से सबंध रखनेवाला ।
२. सभा समाज के योग्य ।
३. संस्कृत । परिष्कृत । शिष्ट ।
४. सुशील । विनभ्र ।
५. विश्वस्त । ईमानदार [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सभ्य mfn. being in an assembly-hall or meeting-room, belonging to or fit for an assembly or court, suitable to good society, courteous, polite, refined, civilized, not vulgar, decorous (as speech), AV. &c. &c.
being at the court of (gen.), Vās., Introd.
सभ्य m. an assistant at an assembly or council, (esp.) an assessor, judge, Mn.; MBh. &c.
the keeper of a gambling-house, W.
a person of honourable parentage, ib.
N. of one of the five sacred fires (see पञ्चाग्नि), KātyŚr.; Mn. iii, 100, 185; Kull.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1151,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सभ्य a. [सभायां साधु यत्] 1 Belonging to an assembly. --2 Fit for society. --3 Refined, polished, civilized. --4 Well-bred, polite, civil, courteous; R. 1. 55, Ku. 7. 29. --5 Confidential, trusty, faithful. --भ्यः 1 An assessor. --2 An assistant at an assembly. --3 A person of honourable parentage. --4 The keeper of a gaming-house. --5 The servant of the keeper of a gaming-house. --6 N. of one of the five sacred fires.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1092-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सभ्य पु० सभायां साधुः यत् । १ सामाजिके २ द्यूतकारे च ३ विश्रब्धे त्रि० जटा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5228,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सभ्यः, पुं, (सभायां साधुः । सभा + “सभाया यः ।” ४ । ४ । १०५ । इति यः ।) साधुः । सभासद् । इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः । ८ । १० । “सोऽस्य कार्य्याणि संपश्येत् सभ्यैरेव त्रिभि- र्वृतः ॥” अस्मिन्नर्थे वाच्यलिङ्गेऽपि दृश्यते । यथा, रघुः । १ । ५५ । “तस्मै सभ्याः सभार्य्याय गोप्त्रे गुप्ततमेन्द्रियाः । अर्हणामर्हते चक्रुर्मुनयो नयचक्षुषे ॥”) सभिकः । इति जटाधरः ॥
सभ्यः, त्रि, (सभा + यः ।) प्रत्ययितः । इति जटाधरः ॥ सभासम्बन्धी च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-266-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सभ्य" आता है (20)
भद्र सभ्य । सुशिक्षितपारिषद परिषद में बैठनेवाला । सभा में बैठनेवाला । सभासद । सभ्य । पंचप्राश्निक सभ्य । सभा की कारवाई करनेवालासुसंस्कृत उत्तम संस्कारवाला । सभ्य । शिष्टसभेय सभा का सदस्य । सभासद । सभ्यसंस्तुतक भद्र । शिष्ट । सभ्यफेलो सभासद । सभ्य । जैसे, विश्वविद्या- लय का फेलोबावजा सभ्य । शिष्टबातमीज शिष्ट । सभ्यमुअद्दव शिष्ट । अदबवाला । सभ्यशाइस्ता शिष्ट । सभ्य । तहजीबवालानागर नगर संबंधीशिष्ट जो अच्छी तरह धर्म का आचरण करता हो । घर्मशीलसामाजिक समाज से संबंध रखनेवाला । समाज का । जैसे,—सामाजिक कुरीतियाँ, सामाजिक झग…नागरिक जिसे लोकतंत्र, जनतंत्र, प्रजातंत्रात्मक आदि पद्धति द्वारा शासित राष्ट्…तमीज भले और बुरे को पहचानने की शक्ति । विवेकइनसान मनुष्य । आदमीसिविल नगर संबंधी । नागरिकमुकत्ता काट छाँटकर दुरुस्त किया हुआ । ठीक तरह से बनाया हुआ । जैसे, मुकत्ता दाढ…सलीकामंद जिसे सलीका हो । शऊरदार । तमीजदार

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सभ्यःसभ्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सभ्यः 📚 ➤ यत् सभा से संबंध रखने वाला
संस्कृत: कुलीनः, सामाजिकाः · पर्याय: महाकुल, कुलीन, आर्य, सज्जन, साधु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सभ्य 📚भययुक्त🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सभ्य
कुलीन/श्रेष्ठ व्यक्ति (२.७.३) — महाकुल, कुलीन, आर्य, सज्जन, साधु, ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ
सभा में बैठने वाले (२.७.१८) — सभासद्, सभास्तार, सामाजिक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें