🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:47:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

समवाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

समवाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

समवाय

अर्थ: सम्मिश्रण, मिलाप, संयोग, समष्टि, संग्रह

संस्कृत: समूहः · पर्याय: समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर

व्युत्पत्ति: सम् + अव + इ + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. समवाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अव (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सम् + अव् + अच्
  3. अव (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सम् + अव् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — समवाय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासमवायःसमवायौसमवायाः
द्वितीयासमवायम्समवायौसमवायान्
तृतीयासमवायेनसमवायाभ्याम्समवायैः
चतुर्थीसमवायायसमवायाभ्याम्समवायेभ्यः
पञ्चमीसमवायात् / समवायाद्समवायाभ्याम्समवायेभ्यः
षष्ठीसमवायस्यसमवाययोःसमवायानाम्
सप्तमीसमवायेसमवाययोःसमवायेषु
सम्बोधनहे समवायहे समवायौहे समवायाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — समवाय
समवाय
samavāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समवाय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समूह । झुंड ।
२. न्यायशास्त्र के अनुसार तीन प्रकार के संबंधों में से एक प्रकार का संबंध । न्याय शास्त्रा- नुसार नित्य संबंध । वह संबंध जो अवयवी के साथ अवयव का, गुणी के साथ गुण का अथवा जाति के साथ व्यक्ति का होता है । विशेष—इस प्रकार का संबंध एक प्रकार का धर्म या गुण माना गया है । ऐसा संबंध नष्ट नहीं होता; इसी से इसको नित्य संबध भी कहते हैं । विशेष दे॰ संबंध ।
३. संमिश्रण । संयोग । समष्टि (को॰) ।
४. संख्या । समुच्चय । राशि । (को॰) ।
५. घनिष्ट संबंध वा लगाव । संसक्ति (को॰) । यौ॰—समवाय संबंध=नित्य संबंध ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-अवाय m. coming or meeting together, contact, concourse, congress, assemblage, collection, crowd, aggregate (एन or आत्, ‘in combination’; ˚यं-√ कृ, ‘to meet, combine, flock together’), GṛS.; Gaut.; Mn. &c.
conjunction (of heavenly bodies), MBh.; VarBṛS.
collision, ŚrS.; Gaut.; Sarvad.
(in phil.) perpetual co-inherence, inner or intimate relation, constant and intimate union, inseparable concomitance (= नित्य-सम्बन्ध, the sixth Padārtha or category of the Vaiśeṣikas, expressing relation which exists between a substance and its qualities, between a whole and its parts [e.g. between cloth and the yarn composing it], between a genus and its individuals &c.), Kap.; Jaim.; IW. 66; 69
course, duration (ए, with gen., ‘during’), MBh. i, 556
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1157,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समवायः 1 Combination, union, conjunction, aggregate, collection; सर्वाविनयानामेकैकमप्येषामायतनं किमुत समवायः K.; बहूनामप्यसाराणां समवायो हि दुर्जयः Subhāṣ. --2 A number, multitude, heap. --3 Close connection, cohesion. --4 (In Vaiś. phil.) Intimate union, constant and inseparable connection, inseparable inherence or existence of one thing in another, one of the seven categories of the Vaiśeṣikas; नित्यसंबंधः समवायः Tarka K. --Comp. --संबंधः intimate and inseparable relation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1095-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समवाय पु० सम् + अव--क्षण--अच् । १ समूहे अमरः २ मे- लने न्यायोक्ते नित्यद्रव्यादिषु जात्यादीनां ३ संबन्धभेदे च [] “घटादीनां कपालादौ द्रव्येषु गुणकर्मणोः । तेषु जातेश्च सम्बन्धः समवायः प्रकीर्त्तितः” भाषा० “समवायं दर्शयति । घटादीनामिति अवयवावयविनोः जातिव्यक्त्योर्गुणगु- णिनोः क्रियाक्रियावतोर्नित्यद्रव्यविशेषयोश्च यः सम्बन्धः स स मवायः समवायत्वं नित्यसम्बन्धत्वं तत्र प्रमाणन्तु गुण क्रियादिविशिष्टबुद्धिर्विशेषणविशेष्यसम्बन्धविषया वि- शिष्टबुद्धित्वात् इत्यनुमाने संयोगादिबाधात् समवाय- सिद्धिः । न च स्वरूपसम्बन्धेन सिद्धसाधनम् अर्थान्तरं वा, अनन्तस्वरूपाणां सम्बन्धत्वकल्पने गौरवात् लाथवा- देकममवायसिद्धिः । न च समवायस्यैकत्वे वायौ रूप- वत्ताबुद्धिप्रसङ्गः तत्र रूपसमवायसत्त्वेऽपि रूपाभावात् । न चेवम् अभावस्य वैशिष्ट्यं सम्बन्धान्तरं सिध्येदिति वाच्यं तस्य नित्यत्वे भूतले घटानयनानन्तरमपि घटा- भावबुद्धिप्रमङ्गात् घटाभावसम्बन्धस्य तत्र सत्त्वात् तस्य नित्यत्वात् अन्यथा देशान्तरेऽपि तत्प्रतीतिर्न स्यात् वै- शिष्ट्यस्य च तत्र सत्त्वात्, मम तु मते घटे पाकरक्तता- दशायां श्यामरूपस्य नष्टत्वान्न तद्वत्ताबुद्धिः । वैशिष्ट्यस्या- नित्यत्वे त्वनन्तवैशिष्ट्यकल्पने तवैव गौरवम् इत्थञ्च तत्तत्कालीनतत्तद्भूतलादिकं तत्तदभावानां सम्बन्धः” । अयुतसिद्धयोः सम्बन्धः स इति वैशेषिकाः स च सम्बन्धो नाना नित्यश्चेति नव्यनैयायिकाः प्राभाकराश्चाहुः । समवायश्च प्रत्यक्षः “प्रत्यक्षं समवायस्य विशेषणतया भवेत्” भाषा० । अतीन्द्रियोऽनुमेयश्चेति वैशेषिकाः, स्वरूपस्यैव सम्बन्धत्वोपपत्तेः समवायो न पदार्थान्तरमिति भाट्टाः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5230-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समवायः, पुं, (समवाय्यते इति । सम् + अव + अय + घञ् ।) समूहः । इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः । ४ । १०८ । “अनध्यायो रुद्यमाने समवाये जनस्य च ॥”) सम्बन्धविशेषः । यथा, -- “घटादीनां कपालादौ द्रव्येषु गुणकर्म्मणोः । तेषु जातेश्च सम्बन्धः समवायः प्रकीर्त्तितः ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ अवयवावयविनोर्गुणगुणिनोः क्रियाक्रियावतो- र्जातिव्यक्त्योर्नित्यद्रव्यविशेषयोच्च यः सम्बन्धः स समवाथः । इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-270-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
समवायसमवाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सम् + अव् + अच् | अव (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सम् + अव् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

समवाय 📚 ➤ सम्मिश्रण, मिलाप, संयोग, समष्टि, संग्रह
संस्कृत: समूहः · पर्याय: समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
समवाय 📚समूह । झुंड🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
समवाय
समूह के और नाम (२.५.४२) — स्तोम, ओघ, निकर, व्रात, वार, संघात, संचय, समुदाय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • समवाय = सम + वाय कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • समवाय: सम् + अव + इ + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें