🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:13:14 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सरकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सरकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सरकः

अर्थ: सड़क राजमार्ग की अनवरत पंक्ति

संस्कृत: मद्यपानम् · पर्याय: अनुतर्षण

व्युत्पत्ति: सृ + वुन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सरक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सरक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासरकःसरकौसरकाः
द्वितीयासरकम्सरकौसरकान्
तृतीयासरकेणसरकाभ्याम्सरकैः
चतुर्थीसरकायसरकाभ्याम्सरकेभ्यः
पञ्चमीसरकात् / सरकाद्सरकाभ्याम्सरकेभ्यः
षष्ठीसरकस्यसरकयोःसरकाणाम्
सप्तमीसरकेसरकयोःसरकेषु
सम्बोधनहे सरकहे सरकौहे सरकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सरक
सरक
saraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(बार-बार) पीना (2.10.43) अनुतर्षण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सरक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सरकने की क्रिया । खिसकना । चलना ।
२. मद्यपात्र । शराब का प्याला ।
३. गुड़ की बनी शराब ।
४. मद्यपान । शराब पीना ।
५. यात्रियों का दल । कारवाँ ।
६. शराब का खुमार । उ॰— बय अनुहरत बिभूषन विचित्र अंग जोहे जिय अति सनेह की सरक सी । — तुलसी (शब्द॰) ।
७. तालाब । सरोवर । तीर्थ (को॰) ।
८. आकाश । स्वर्ग (को॰) ।
९. राजपथ की अटूट पंक्ति ।
१०. मोती । मुक्ता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरक mfn. going, moving, proceeding, L.
सरक m. or n. a drinking vessel, goblet (esp. for spirituous liquors), R.; Suśr.
सरक m. spirituous liquor (esp. that distilled from sugar), rum, Kathās.
drinking sp˚ l˚, Śiś. xv, 114
distribution of sp˚ l˚, L.
a caravan, L.
सरक n. a pearl, jewel, L.
a pond, lake, L.
‘going’ or ‘the sky’ (गमन or गगन), L.
N. of a Tīrtha, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1182,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरकः --कं [सृ --वुन्] 1 A continuous line of road. --2 Spirituous liquor, spirits. --3 Drinking spirits; चक्रुरथ सह पुरंध्रि जनैरयथार्यसिद्धि सरकं महीभृतः Śi. 15. 80, 10. 12. --4 A drinking-vessel, wine-glass, goblet; Śi. 10. 20. --5 Distribution of spirituous liquor. --कं 1 Going. --2 A pond, lake. --3 Heaven.
सरकः --कं [सृ --वुन्] 1 A continuous line of road. --2 Spirituous liquor, spirits. --3 Drinking spirits; चक्रुरथ सह पुरंध्रि जनैरयथार्यसिद्धि सरकं महीभृतः Śi. 15. 80, 10. 12. --4 A drinking-vessel, wine-glass, goblet; Śi. 10. 20. --5 Distribution of spirituous liquor. --कं 1 Going. --2 A pond, lake. --3 Heaven.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1107-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरक पु० न० सृ--वुन् । १ मद्यपानपात्रे भरतः २ मद्यपरि- वेशने ३ इक्षुजमद्ये ४ तत्पात्रे ५ अविरलपथिकपङक्तौ च मेदि० ६ गतिशीले त्रि० शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5248,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरकं, क्ली, (सरमेव । स्वार्थे कन् ।) सरोवरः । इति शब्दरत्नावली ॥ आकाशम् । इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादिवृत्तिः ॥
सरकः, पुं, क्ली, (सरतीति । सृ + वुन् ।) शीधु- पात्रम् । शीधुपानम् । इक्षुशीघु । अच्छि- न्नाध्वगपङ्क्तिः । इति मेदिनी ॥ मद्यपरिवेश- नम् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (यथा, कथा- सरित्मागरे । ५४ । १९९ । “प्राप्तायां निशि पप्रच्छ निजं परिजनञ्च सः । किमद्य रात्रिपर्य्याप्तमस्ति नः सरकं न वा ॥”)
सरकः, त्रि, (सुष्टु सरतीति । सृ + “प्रसृल्वः समभिहारे वुन् ।” ३ । १ । १४९ । इति वुन् ।) गतिशीलः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-287-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सरकःसरक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सरकः 📚 ➤ सड़क राजमार्ग की अनवरत पंक्ति
संस्कृत: मद्यपानम् · पर्याय: अनुतर्षण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सरक 📚सरकने की क्रिया । खिसकना । चलना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सरक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें