🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:29:36 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सरम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सरमे

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सरमे

अर्थ: देवों की कुतिया

संस्कृत: शुनी · पर्याय: शुनी

व्युत्पत्ति: सृ + अम + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सरमा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सरमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. सरमा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. सरमा (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सरमा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासरमासरमेसरमाः
द्वितीयासरमाम्सरमेसरमाः
तृतीयासरमयासरमाभ्याम्सरमाभिः
चतुर्थीसरमायैसरमाभ्याम्सरमाभ्यः
पञ्चमीसरमायाःसरमाभ्याम्सरमाभ्यः
षष्ठीसरमायाःसरमयोःसरमाणाम्
सप्तमीसरमायाम्सरमयोःसरमासु
सम्बोधनहे सरमेहे सरमेहे सरमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सरमा
सरमा
saramā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुतिया (2.10.22) शुनी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सरमा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] देवताओं की एक कुतिया । विशेष— ऋग्वेद में यह ईंद्र की कुतिया और यमराज के चार आँखेंवाले कुत्तों की माता कही गई है । पणि लोग जब इंद्र की या आर्यों की गौएँ चुरा ले गए थे, तब यह उन्हें जाकर ढूँढ लाई थी । महाभारत में इसका उल्लेख देवशुनी के नाम से हुआ है । सरमा देवशुनी ऋग्वेद के एक मंत्र की द्रष्टा भी है ।
२. कुतिया ।
३. कश्यप की एक स्त्री का नाम । (अग्नि पु॰) ।
४. दक्ष की पुत्री का नाम (को॰) ।
५. विभीषण की स्त्री का नाम (को॰) । यौ॰—सरमापुत्र, सरमासुत = सरमात्मज ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरमा f. ‘the fleet one’, N. of a female dog belonging to Indra and the gods (represented in RV. x, 14, 10 as the mother of the four-eyed brindled dogs of Yama [cf. IW. 470], and called in MBh. i, 671 देव-शुनी; in the RV. said to have gone in search of and recovered the cows stolen by the Paṇis; elsewhere regarded as the mother of beasts of prey Saramā Deva-śunī is also said to be the authoress of part of RV. x, 108), RV.; PārGṛ.; MBh. &c.
a female dog in general, bitch, L.
N. of a Rākṣasī, R.
of a daughter of the Gandharva king Śailūṣa and wife of Vibhīṣaṇa, ib.
of a wife of Kaśyapa, VahniP.
सरमा See p. 1182, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1182,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरमा 1 A bitch. --2 The bitch of the gods. --3 N. of a daughter of Dakṣa. --4 N. of the wife of Bibhīṣaṇa, brother of Rāvaṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1107-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरमा स्त्री सह रमते रम--अच् । १ कुक्कुरयोषिति २ टब- शून्यां ३ राक्षसीभेदे विभीषणपत्न्याञ्च मेदि० । ४ कश्य- पार्षकन्याभेदे “गोलाङ्गूलश्चकोरश्च श्येन्यापत्यं तथैव च । अपत्यं सरमायाश्व गणो वै भ्रमरादयः” वह्निपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5248,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरमा, स्त्री, (रमया शोभया सह वर्त्तमाना ।) राक्षसीभेदः । सा च विभीषणपत्नी । (इयं लङ्कावाससमये सीतायाः प्रणयिनी आसीत् । एतद्बृत्तान्तस्तु रामायणे लङ्काकाण्डे । ३३ । ३४ । अध्याययोर्द्रष्टव्यः ॥) कुक्कुरी । देवशुनी । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते । १ । ३ । ११ । “जनमेजय एवमुक्तो देवशुन्या सरमया भृशं सम्भ्रान्तो विषण्णश्चासीत् ॥”) कश्यपपत्नी- विशेषः । तदपत्यानि भ्रमरादयः । यथा, -- [] “गोलाङ्गुलश्चकोरश्च चैत्यापत्यं तथैव च । अपत्यं सरमायाश्च गणो वै भ्रमरादयः ॥” इति वह्निपुराणे काश्यपीयवंशनामाध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-288-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सरमा" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सरमेसरमा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सरमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | सरमा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सरमे 📚 ➤ देवों की कुतिया
संस्कृत: शुनी · पर्याय: शुनी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सरमा 📚देवताओं की एक कुतिया । विशेष— ऋग्वेद में यह ईंद्र की कुतिया और यमराज क…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सरमा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें