🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:30:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सरमा
saramā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुतिया (2.10.22) शुनी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सरमा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] देवताओं की एक कुतिया । विशेष— ऋग्वेद में यह ईंद्र की कुतिया और यमराज के चार आँखेंवाले कुत्तों की माता कही गई है । पणि लोग जब इंद्र की या आर्यों की गौएँ चुरा ले गए थे, तब यह उन्हें जाकर ढूँढ लाई थी । महाभारत में इसका उल्लेख देवशुनी के नाम से हुआ है । सरमा देवशुनी ऋग्वेद के एक मंत्र की द्रष्टा भी है ।
२. कुतिया ।
३. कश्यप की एक स्त्री का नाम । (अग्नि पु॰) ।
४. दक्ष की पुत्री का नाम (को॰) ।
५. विभीषण की स्त्री का नाम (को॰) । यौ॰—सरमापुत्र, सरमासुत = सरमात्मज ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरमा f. ‘the fleet one’, N. of a female dog belonging to Indra and the gods (represented in RV. x, 14, 10 as the mother of the four-eyed brindled dogs of Yama [cf. IW. 470], and called in MBh. i, 671 देव-शुनी; in the RV. said to have gone in search of and recovered the cows stolen by the Paṇis; elsewhere regarded as the mother of beasts of prey Saramā Deva-śunī is also said to be the authoress of part of RV. x, 108), RV.; PārGṛ.; MBh. &c.
a female dog in general, bitch, L.
N. of a Rākṣasī, R.
of a daughter of the Gandharva king Śailūṣa and wife of Vibhīṣaṇa, ib.
of a wife of Kaśyapa, VahniP.
सरमा See p. 1182, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1182,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरमा 1 A bitch. --2 The bitch of the gods. --3 N. of a daughter of Dakṣa. --4 N. of the wife of Bibhīṣaṇa, brother of Rāvaṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1107-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरमा स्त्री सह रमते रम--अच् । १ कुक्कुरयोषिति २ टब- शून्यां ३ राक्षसीभेदे विभीषणपत्न्याञ्च मेदि० । ४ कश्य- पार्षकन्याभेदे “गोलाङ्गूलश्चकोरश्च श्येन्यापत्यं तथैव च । अपत्यं सरमायाश्व गणो वै भ्रमरादयः” वह्निपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5248,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरमा, स्त्री, (रमया शोभया सह वर्त्तमाना ।) राक्षसीभेदः । सा च विभीषणपत्नी । (इयं लङ्कावाससमये सीतायाः प्रणयिनी आसीत् । एतद्बृत्तान्तस्तु रामायणे लङ्काकाण्डे । ३३ । ३४ । अध्याययोर्द्रष्टव्यः ॥) कुक्कुरी । देवशुनी । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते । १ । ३ । ११ । “जनमेजय एवमुक्तो देवशुन्या सरमया भृशं सम्भ्रान्तो विषण्णश्चासीत् ॥”) कश्यपपत्नी- विशेषः । तदपत्यानि भ्रमरादयः । यथा, -- [] “गोलाङ्गुलश्चकोरश्च चैत्यापत्यं तथैव च । अपत्यं सरमायाश्च गणो वै भ्रमरादयः ॥” इति वह्निपुराणे काश्यपीयवंशनामाध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-288-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सरमा" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें