🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:10:16 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सरलः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सरलः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सरलः

अर्थ: सीधा, अवक्र

संस्कृत: सरला · पर्याय: पीतद्रु, पूतिकाष्ठ

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सरल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सरल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासरलःसरलौसरलाः
द्वितीयासरलम्सरलौसरलान्
तृतीयासरलेनसरलाभ्याम्सरलैः
चतुर्थीसरलायसरलाभ्याम्सरलेभ्यः
पञ्चमीसरलात् / सरलाद्सरलाभ्याम्सरलेभ्यः
षष्ठीसरलस्यसरलयोःसरलानाम्
सप्तमीसरलेसरलयोःसरलेषु
सम्बोधनहे सरलहे सरलौहे सरलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सरल
सरल
sarala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चीड़ (सरल) के नाम (2.4.60) पीतद्रु · पूतिकाष्ठ
सरल-स्वभाव (3.1.8) दक्षिण · उदार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सरल २ संज्ञा पुं॰
१. रोहित तृण । गंध तृण । रोहिस घास ।
२. निर्गुण ब्रह्म और सगुण प्रकृति ।
३. समग्र वस्तु । प्रत्येक वस्तु । हर एक चीज (को॰) ।
४. दर्शनशास्त्र के अनुसार तीन प्रकार के जीवों में से एक प्रकार के जीव । पशु । विशेष—जीव तीन प्रकार के माने गए हैं—विज्ञानाकल, प्रलया- कल, और सकल । सकल जीव मल, माया और कर्म से युक्त होता है । इसके भी दो भेद कहे गए हैं—पक्व कलुष और अपक्व कलुष ।
सरल १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ सरला]
१. जो सीधा चला गया हो ।
२. जो टेढ़ा न हो । सीधा ।
३. जो कुटिल न हो । जो चालबाज न हो । निष्कपट । सीधा सादा । भोला भाला ।
४. जिसका करना कठिन न हो । सहज । आसान ।
५. सही । ठीक । तथ्य - युक्त । सच्चा (को॰) ।
६. फैलाया हुआ । विस्तारित (को॰) ।
७. ईमानदार । सच्छा । असली ।
सरल २ संज्ञा पुं॰
१. चीड़ का पेड़ जिससे गंधाबिरोजा निकलता है ।
२. एक चिड़िया ।
३. अग्नि ।
४. एक बुद्ध का नाम ।
५. साल का गोंद । गंधाबिरोजा ।
६. गणित में समीकरण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरल mf(आ)n. ‘running on’, straight (not ‘crooked’), Kāv.; Rājat.
outstretched, Kathās.; Rājat.
right, correct, Prasaṅg.; TPrāt., Sch.
upright, sincere, candid, honest, artless, simple, Kāv.; Kathās.; Rājat.
real (not ‘sham’), Bālar.
= विगीत, L.
सरल m. a species of pine tree, Pinus Longifolia, MBh.; Kāv. &c.
a kind of bird, Pavo Bicalcaratus, L.
fire, L.
a Buddha, L.
सरल (अम्), n. resin of the pine, R.; Suśr.
a partic. high number, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1182,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरल a. [सृ-अलच्] 1 Straight, not crooked. --2 Honest, upright, sincere, candid. --3 Simple, artless, simple-minded; सरले साहसरागं परिहर Māl. 6. 10; अयि सरले किमत्र मया भगवत्या शक्यं 2. --लः 1 A kind of pine tree; विघट्टितानां सरलद्रुमाणां Ku. 1. 9; Me. 53; R. 4. 75. --2 Fire. --Comp. --अंगः ‘the exudation of Sarala’, resin, turpentine. --द्रवः fragrant resin. --यायिनी a plant with an erect stem.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1107-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श(स)रल त्रि० शॄ(सृ)--अलच् । १ सुगमे, २ अकुटिलचित्ते (सरल) ३ वृक्षभेदे च ।
सरल पु० सृ--अलच् । १ पीतशाले अमरः “सरलो मधु- कस्तिक्त कटुपाकरसो लघुः । स्निग्धोष्णः कर्णकण्ठाक्षि- रोगरक्षोहरः स्मृतः । कफानिलस्वेदयूककामलाक्षिव्र- णापहः” भावप्र० तद्गुणोक्तिः । २ धूपकाष्ठभेदे शब्दर० ३ उदारे ४ ऋजौ च त्रि० मेदि० ५ त्रिपुटायां स्त्री अमरः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5086,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरलः, पुं, (सरतीति । सृ + “वृषादिभ्यश्चित् ।” उणा० १ । १०८ । इति कलच् । बाहुलकात् गुणः । इत्युज्ज्वलदत्तः ।) वृक्षविशेषः । (यथा, कुमारे । १ । ९ । “कपोलकण्डूः करिभिर्विनेतुं विघट्टितानां सरलद्रुमाणाम् । यत्र स्रुतक्षीरतया प्रसूतः सानूनि गन्धः सुरभीकरोति ॥”) तत्पर्य्यायः । पीतद्रुः २ पूतिकाष्ठम् ३ । इत्य- मरः । २ । ४ । ६० ॥ धूपवृक्षकः ४ । इति शब्द- रत्नावली ॥ पीतदारुः ५ भद्रदारुः ३ मनोज्ञः ७ । इति रत्नमाला ॥ पीतः ८ स्निग्धदारुसंज्ञः ९ स्निग्धः १० मरिचपत्रकः ११ पीतवृक्षः १२ सुरभिदारुः १३ । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । कफवातत्वग्दोषशोफ- कण्डूतिव्रणनाशित्वम् । कोष्ठशुद्धिदातृत्वम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ अन्यच्च भावप्रकाशे । “सरलः पीतवृक्षः स्यात् तथा सुरभिदारुकः । सरलो मधुकस्तिक्तः कटुपाकरसो लघुः ॥ स्निग्धोष्णः कर्णकण्ठाक्षिरोगरक्षोहरः स्मृतः । कफानिलस्वदयूककामलाक्षिव्रणापहः ॥” बुद्धः । अग्निः । इति धरणिः ॥
सरलः, त्रि, (सृ + कलच् । बाहुलकात् गुणः ।) उदारः । अवक्रः । इति मेदिनी ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ४ । “आदिश्यानाययामास गणकान् सरलाशयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-288-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सरल" आता है (38)
अंजस सीधा । सरलअक्रूर जो क्रुर न हो । सरल । दयालु । सुशील कोमलअजिह्म जो जिह्मया टेढा़ न हो । सीधा । सरलप्रांजल सरल । सीधासुखगम सरल । सुगम । सहजअकल्कल विनम्र । सरलनिरायास बिना श्रम का । आसान । जिसमें मेहनत न हो । सरलनिष्कपट जो किसी प्रकार का छल या कपट न जानता हो । निश्छल । छलरहित । सीधा । सरलसहल जो कठिन न हो । सरल । सहज । आसानआसान सहज । सरल । सीधा । सहलसूधा सीधा । सरल । भोला । निष्कपटसोझा सीधा । सरलसौखा ‡ वि॰ सहज । सरलहसील † वि॰ सीधा । सरलपध्धर † वि॰ ऋजु । सरल । सीधापाधरा † वि॰ सीधा । सरलरास्त सीधा । सरल । नेकअकुटिल जो कुटिल या टेढ़ा न हो । सीधा । सरलसारतैल वैद्यक के अनुसार अशोक, अगर, सरल, देवदारु आदि का तेल जिसका व्यवहार क्षु…सुधारा पु वि॰ सीधा । सरल । निष्कपटमुस्तकीम सरल । ऋजु । ठीक । सीधाऋजु सीधा । जो टेढ़ा न हो । अवक्रउदार दाता । दानशीलनर्म परिहास । हँसी ठट्ठा । दिल्लगीप्रगुण चतुर । दक्ष । होशियारसाधारण जिसमें कोई विशेषता न हो । मामूली । सामान्य । जैसे—साधारण बात, साधारण क…सुशील उत्तम शीलवालासुदारु देवदारु । देवदारवेष्टसार श्रीवेष्ठ । गंधाबिरोजासुगम जो सहद में जाने योग्य हो । जिसमें गमन करने में कठिनता न होअव्याख्येय विं॰अकितव जो जुआरी न हो (को॰)सुसाध्य जिसका सहज में साधन किया जा सके । जो सहज में किया जा सके । सुखसाध्य । स…सही पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ सखी । सहेलीपाधर † वि॰भोरा प्रायः एक फुट लंबी एक प्रकार की मछली जो युक्तप्रात (उत्तर प्रदेश), मद्…रासु पु † वि॰अविलष्ट बिना क्लेश का । कष्टरहित

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सरलःसरल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सरलः 📚 ➤ सीधा, अवक्र
संस्कृत: सरला · पर्याय: पीतद्रु, पूतिकाष्ठ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सरल 📚रोहित तृण । गंध तृण । रोहिस घास🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सरल
चीड़ (सरल) के नाम (२.४.६०) — पीतद्रु, पूतिकाष्ठ
सरल-स्वभाव (३.१.८) — दक्षिण, उदार

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें