🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:15:25 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सराव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सराव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सराव

अर्थ: शब्द करने वाला, कोलाहल करने वाला

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सराव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सराव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. सृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, उत्तम पुरुष, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सराव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासरावःसरावौसरावाः
द्वितीयासरावम्सरावौसरावान्
तृतीयासरावेणसरावाभ्याम्सरावैः
चतुर्थीसरावायसरावाभ्याम्सरावेभ्यः
पञ्चमीसरावात् / सरावाद्सरावाभ्याम्सरावेभ्यः
षष्ठीसरावस्यसरावयोःसरावाणाम्
सप्तमीसरावेसरावयोःसरावेषु
सम्बोधनहे सरावहे सरावौहे सरावाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सराव
सराव
sarāva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सराव पु † संजा पुं॰ [सं॰ शराव]
१. मद्यपात्र । प्याला । (शराब पीने का) ।
२. कसोरा । कटोरा ।
३. दीया । उ॰—हरि जू की आरती बनी । अति बिचित्र रचना रचि राखी परति न गिरा गनी । कच्छप अध आसन अनूप अति डाँड़ी शेष कनी । मही सराव सप्त सागर घृत बाती शैल धनी ।—सूर (शब्द॰) ।
४. एक तौल जो ६४ तोले की होती थी । यौ॰—सराब संपुट ।
सराव २ वि॰ [सं॰] ध्वनियुक्त । गुंजित । शब्दायमान [को॰] ।
सराव ४ संज्ञा स्त्री॰ [देश॰] एक प्रकार की पहाड़ी बकरी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सराव m. a kind of venomous insect, Suśr.
w.r. for शाराव.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1183,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सराव a. Sounding, making a noise. --वः 1 A lid, cover. --2 A shallow dish, saucer; cf. शराव.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1108-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सराव पु० सर जलमवति अव--अण् । १ जलाधारे मृण्मये पात्रभेदे(शरा)द्विरूपकोषः । सह रावेण । २ सशब्दे त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5249,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरावः, पुं, (सरात् सरणात् अवतीति । अव रक्षणे + अच् ।) शरावः । इति भरतद्वि- रूपकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-293-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सराव" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सरावसराव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सराव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | सृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, उत्तम पुरुष, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सराव 📚 ➤ शब्द करने वाला, कोलाहल करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सराव 📚पु † संजा पुं॰🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें