🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:21:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सरोजीय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सरः+जीये

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सरः

अर्थ: सरोवर, तालाब, पोखर, पानी का विशाल तख्ता

संस्कृत: सरोवरः, जलम्

व्युत्पत्ति: सृ + असुन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सरस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. सरस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. सर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. सरस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. सृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  6. सृ धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सरस् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासरःसरसीसरांसि
द्वितीयासरःसरसीसरांसि
तृतीयासरसासरोभ्याम्सरोभिः
चतुर्थीसरसेसरोभ्याम्सरोभ्यः
पञ्चमीसरसःसरोभ्याम्सरोभ्यः
षष्ठीसरसःसरसोःसरसाम्
सप्तमीसरसिसरसोःसरस्सु / सरःसु
सम्बोधनहे सरःहे सरसीहे सरांसि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

जीये

अर्थ: वृद्ध होना, जीर्ण होना, पुराना होना

संस्कृत: वयोहानौ

अंग्रेज़ी: to become old,to decay

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ज्या धातु (क्र्यादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे
  2. जि धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे
  3. जि धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ज्या (क्र्यादिगण) · अर्थ: वृद्ध होना, जीर्ण होना, पुराना होना (वयोहानौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजिनातिजिनीतःजिनन्ति
मध्यमजिनासिजिनीथःजिनीथ
उत्तमजिनामिजिनीवःजिनीमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जिनाति · लिट्: जिज्यौ · लुट्: ज्याता · लृट्: ज्यास्यति · लोट्: जिनातु · लङ्: अजिनात् · विधिलिङ्: जिनीयात् · आशीर्लिङ्: जीयात् · लुङ्: अज्यासीत् · लृङ्: अज्यास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ज्यान · ण्वुल्: ज्यायकः · तृच्: ज्याता · यत्: ज्येयः · तव्य: ज्यातव्यः · अनीयर्: ज्यानीयः · क्त: जीनः · क्तवतु: जीनवान् · शतृ: जिनन् · स्य-शतृ: ज्यास्यन् · क्त्वा: जीत्वा · ल्यप्: प्रज्याय · तुमुन्: ज्यातुम् · णमुल्: ज्यायम् · घञ्: ज्यायः · क्तिन्: जीति · क्वसु: जिजीवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सरस्
सरस्
saras
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सरस् संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ अल्पा॰ सरसी]
१. सरोवर । तालाब ।
२. जल । पानी (को॰) ।
३. बाणी । (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरस् n. ‘anything flowing or fluid’, a lake, large sheet of water, pond, pool, tank, RV. &c. &c. a trough, pail, RV.
water, Naigh. i, 2
speech (a meaning given to account for सरस्-वती), ib. i, 11.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1182,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरस् n. [सृ-असुन्] 1 A lake, pond, pool, a large sheet of water; सरसामस्मि सागरः Bg. 10. 24. --2 Water. --Comp. --जं, --जन्मन् n., --रुहं (सरोजं, सरोजन्मन्, सरोरुहं), also सरसिजं, सरीसरुहं a lotus; सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं Ś. 1. 20; सरोरुहद्युतिमुषः पादांस्तवसिविनुं Ratn. 1. 30. --जः (also सरसिजः) the Sārasa bird. (सरोजिन् m. an epithet of Brahman). --जिनी, --रुहिणी {1} a lotusplant; म्रमर कथं वा सरोजिनीं त्यजासि Bv. 1. 100. {2} a pond abounding [] in lotuses. {3} a multitude of lotuses. {4} a lotus. --रक्षः (सरोरक्षः) the guardian of a pool. --रुह् (सरोरुह्) n. a lotus. --वरः (सरोवरः) a lake.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1108-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरस् न० सृ--असुन् । १ जले रुद्रः । २ सरोवरे अमरः । गौरा० ङीष् । ३ सरसीत्यप्यत्र स्त्री अमरः “सरसीः परिशीलितुं मया” नैषधम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5248,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
सरस्तीरसरस्यसरस्वतिसरस्वतिकृतसरस्वतिवत्सरस्वतीसरस्वतीकण्ठाभरणसरस्वतीकंठामरणसरस्वतीकुटुम्बसरस्वतीकुटुम्बदुहितृसरस्वतीकृतसरस्वतीतन्त्रसरस्वतीतीर्थसरस्वतीतीर्थमाहात्म्यसरस्वतीदण्डकसरस्वतीदशश्लोकीसरस्वतीदानविधिसरस्वतीद्वादशनामस्तोत्रसरस्वतीनिवाससरस्वतीपुराणसरस्वतीपूजनसरस्वतीपूजासरस्वतीपूजाविधानसरस्वतीप्रक्रियासरस्वतीप्रयोगसरस्वतीबालवाणीसरस्वतीमन्त्रसरस्वतीमाहात्म्यसरस्वतीरहस्योपनिषद्सरस्वतीवत्सरस्वतीविनशनसरस्वतीविलाससरस्वतीव्रतसरस्वतीषट्श्लोकीसरस्वतीसरस्सरस्वतीसूक्तसरस्वतीसूत्रसरस्वतीस्तवसरस्वतीस्तोत्रसरस्वतीस्वामिन्

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सरःसरस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सरस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | सर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
जीयेज्या धातु (क्र्यादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे 📚
अन्य सम्भावना: जि धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे | जि धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सरः 📚 ➤ सरोवर, तालाब, पोखर, पानी का विशाल तख्ता
संस्कृत: सरोवरः, जलम्

जीये 📚 ➤ वृद्ध होना, जीर्ण होना, पुराना होना
संस्कृत: वयोहानौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सरस् 📚सरोवर । तालाब🟠🔵🟣🟢
ज्य् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सरस्
सरोवर (१.१०.२८) — कासार, सरसी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
सरोजीयसरः + जीयेविसर्ग → उ (हशि च) हशि च (६.१.११४)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सरः: सृ + असुन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें