🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:32:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सरस्
saras
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सरस् संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ अल्पा॰ सरसी]
१. सरोवर । तालाब ।
२. जल । पानी (को॰) ।
३. बाणी । (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरस् n. ‘anything flowing or fluid’, a lake, large sheet of water, pond, pool, tank, RV. &c. &c. a trough, pail, RV.
water, Naigh. i, 2
speech (a meaning given to account for सरस्-वती), ib. i, 11.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1182,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरस् n. [सृ-असुन्] 1 A lake, pond, pool, a large sheet of water; सरसामस्मि सागरः Bg. 10. 24. --2 Water. --Comp. --जं, --जन्मन् n., --रुहं (सरोजं, सरोजन्मन्, सरोरुहं), also सरसिजं, सरीसरुहं a lotus; सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं Ś. 1. 20; सरोरुहद्युतिमुषः पादांस्तवसिविनुं Ratn. 1. 30. --जः (also सरसिजः) the Sārasa bird. (सरोजिन् m. an epithet of Brahman). --जिनी, --रुहिणी {1} a lotusplant; म्रमर कथं वा सरोजिनीं त्यजासि Bv. 1. 100. {2} a pond abounding [] in lotuses. {3} a multitude of lotuses. {4} a lotus. --रक्षः (सरोरक्षः) the guardian of a pool. --रुह् (सरोरुह्) n. a lotus. --वरः (सरोवरः) a lake.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1108-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरस् न० सृ--असुन् । १ जले रुद्रः । २ सरोवरे अमरः । गौरा० ङीष् । ३ सरसीत्यप्यत्र स्त्री अमरः “सरसीः परिशीलितुं मया” नैषधम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5248,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
सरस्तीरसरस्यसरस्वतिसरस्वतिकृतसरस्वतिवत्सरस्वतीसरस्वतीकण्ठाभरणसरस्वतीकंठामरणसरस्वतीकुटुम्बसरस्वतीकुटुम्बदुहितृसरस्वतीकृतसरस्वतीतन्त्रसरस्वतीतीर्थसरस्वतीतीर्थमाहात्म्यसरस्वतीदण्डकसरस्वतीदशश्लोकीसरस्वतीदानविधिसरस्वतीद्वादशनामस्तोत्रसरस्वतीनिवाससरस्वतीपुराणसरस्वतीपूजनसरस्वतीपूजासरस्वतीपूजाविधानसरस्वतीप्रक्रियासरस्वतीप्रयोगसरस्वतीबालवाणीसरस्वतीमन्त्रसरस्वतीमाहात्म्यसरस्वतीरहस्योपनिषद्सरस्वतीवत्सरस्वतीविनशनसरस्वतीविलाससरस्वतीव्रतसरस्वतीषट्श्लोकीसरस्वतीसरस्सरस्वतीसूक्तसरस्वतीसूत्रसरस्वतीस्तवसरस्वतीस्तोत्रसरस्वतीस्वामिन्
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें