🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:13:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सलिलम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सलिलम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सलिलम्

अर्थ: पानी

संस्कृत: जलम् · पर्याय: अप्, वार्, वारि, कमल, जल

व्युत्पत्ति: सलति गच्छति निम्नम् सल् + इलच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सलिल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. सलिल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. सलिल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सलिल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासलिलम्सलिलेसलिलानि
द्वितीयासलिलम्सलिलेसलिलानि
तृतीयासलिलेनसलिलाभ्याम्सलिलैः
चतुर्थीसलिलायसलिलाभ्याम्सलिलेभ्यः
पञ्चमीसलिलात् / सलिलाद्सलिलाभ्याम्सलिलेभ्यः
षष्ठीसलिलस्यसलिलयोःसलिलानाम्
सप्तमीसलिलेसलिलयोःसलिलेषु
सम्बोधनहे सलिलहे सलिलेहे सलिलानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सलिल
सलिल
salila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सलिल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जल । पानी ।
२. उत्तराषाढ नक्षत्र [को॰] । [को॰] ।
३. अश्रु । आँसू [को॰] ।
४. सलिल बात । एक प्रकार की हवा (को॰) ।
५. वर्षा का जल (को॰) ।
६. बहुत बड़ी संख्या (को॰) ।
७. एक वृत्त (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सलिल mf(आ)n. (cf. सरिर) flowing, surging, fluctuating, unsteady, RV.; AV.; MaitrS.
सलिल (अम्), n. (ifc. f(आ). ) flood, surge, waves, RV.; AV.; Br.
(also pl.) water (acc. with √ कृ, ‘to offer a libation of water to [gen.]’), Kauś.; MBh. &c.
rainwater, rain, VarBṛS.
eye-water, tears, Megh.
a kind of wind (see -वात)
a partic. high number, ŚāṅkhŚr.
a kind of metre, Nidānas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1189,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सलिलं [सलति गच्छति निम्नं सल्-इलच् Uṇ. 1. 54] 1 Water; सुभगसलिलावगाहाः Ś. 1. 3. --2 The constellation उत्तराषाढा. --Comp. --आर्थिन् a. thirsty. --आशयः a tank, reservoir of water. --इंधनः the submarine fire. --उपप्लवः inundation, deluge, flood of water. --कुंतलः moss. --क्रिया the funeral rite of washing a corpse. {2} = उदकक्रिया q. v. --जं a lotus. --निधिः, --राशिः the ocean. --रयः a current, stream.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1110-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सलिल न० सल--इलच । १ जले अमरः । बद्वैकृत्ये भलं जलवैकृतशब्दे ३०७१ पृ० दृशप्रम् । ज्या० उक्ते २ जलद- वताके उत्तराशादानक्षत्रे लग्नावपिके ३ चतुर्थस्थामे च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5261,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सलिलं, क्ली, (सलति गच्छतीति । सल गतौ + “सलिकल्यनीति ।” उणा० १ । ५५ । इति इलच् ।) जलम् । इत्यमरः । १ । १० । ३ ॥ तत्र विण्मूत्रत्यागनिषेधो यथा, मनुः । “न मूत्रं पथि कुर्वीत न भस्मनि न गोव्रजे । व फालकृष्णे न जले न चित्यां न च पर्व्वते ॥ न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन । न ससत्त्वेषु गर्त्तेषु न गच्छन्नापि संस्थितः ॥ न नदीतीरमासाद्य न च पर्व्वतमस्तके । वाय्वग्निविप्रानादित्यमपः पश्यंस्तथैव च । न कदाचन कुर्व्वीत विण्मूत्रस्य विसर्ज्जनम् ॥” इत्याह्निकतत्त्वम् ॥ अपि च । “मूत्रश्लेष्मपुरीषाणि यैरुत्सृष्टानि वारिणि । ते पात्यन्ते च विण्मू त्रे दुर्गन्धे पूयपूरिते ॥” इति वामनपुराणे कर्म्मविपाको नाम १२ अध्यायः ॥ * ॥ अथ सलिलपरीक्षा । पितामहः । “तोयस्याथ प्रवक्ष्यामि विधिं धर्म्म्यं सनातनम् । मण्डलं पुष्पधूपाभ्यां कारयेत् सुविचक्षणः ॥ [] शरान् संपूजयेद्भक्त्या वैणवञ्च धनुस्तथा ॥” तत्र प्रथमतो वरुणं पूजयेत् । यथा नारदः । “गन्धमाल्यैः सुरभिभिर्मधुक्षीरघृतादिभिः । वरुणाय प्रकुर्व्वीत पूजामादौ समाहितः ॥” ततो धर्म्मावाहनादिसकलदेवतापूजाहोमसम- न्त्रकप्रतिज्ञापत्रशिरोनिवेशान्तं कर्म्म कुर्य्यात् । कात्यायनः । “शरांस्त्वनायसाग्रांस्तु प्रकुर्व्वीत विशुद्धये । वेणुकाष्ठमयाश्चैव क्षेप्ता च सुदृढं क्षिपेत् ॥” पितामहः । “क्षेप्ता च क्षत्त्रियः कार्य्यः तद्वृत्तिर्ब्राह्मणोऽथवा । अक्रूरहृदयः शान्तः सोपवासस्तथा शुचिः ॥ इषून्न प्रक्षिपेद्धीमान् मारुते वाति वा भृशम् । विषमे भूप्रदेशे च वृक्षस्थाणुसमाकुले ॥” नारदः । “क्रूरं धनुः सप्तशतं मध्यमं षट्शतं मतम् । मन्दं पञ्चशतं प्रोक्तमेष ज्ञेयो धनुर्व्विधिः ॥” अङ्गुलीनां सप्ताधिकं शतं यस्य धनुषः परिमाणं तत् सप्तशतं एवं षट्शतादिकम् । पिता- महः । “मध्यमेन तु चापेन प्रक्षिपेत्तु शरत्रयम् । हस्तानाञ्च शते सार्द्धे लक्ष्यं कृत्वा विचक्षणः ॥ तेषाञ्च प्रेषितानान्तु शराणां शास्त्रदेशनात् । मध्यमस्तु शरो ग्राह्यः पुरुषेण बलीयसा ॥ शराणां पतनं ग्राह्यं सर्पणं परिवर्ज्जयेत् । सर्पन् सर्पन् शरो याति दूराद्दूरतरं यतः ॥” पतनं ग्राह्यमिति शरपतनस्थानपर्य्यन्तं गच्छे- दित्यर्थः । तेन प्रसरणपक्षेऽपि पतनस्थानकशर- ग्रहणम् । ततश्च प्रथमतः पुरुषान्तरेण तत्स्थाने शर आनेतव्यः । नारदः । “नदीषु नातिवेगासु तडागेषु सरःसु च । ह्रदेषु स्थिरतोयेषु कुर्य्यात् पुंसां निमज्जनम् ॥” नातिवेगासु स्थितिविरोधिवेगशून्यासु । विष्णुः । पङ्कशैवालदुष्टग्राहमत्स्यजलौकादिवर्ज्जिते तस्य नाभिमात्रजले मग्नस्यारागद्वेषिणः पुरुषस्यान्य- स्योरू गृहीत्वाभिमन्त्रिताम्भः प्रविशेत् । तत्- समकालञ्च नातिक्रूरमृदुना धनुषा पुरुषोऽपरः शरमोक्षं कुर्य्यादिति । तस्य शोध्यस्येत्यर्थः । अन्यथा तस्येति व्यर्थं स्यात् ॥ * ॥ अन्यपुरुषस्य स्तम्भधारणमाह स्मृतिः । “उदके प्राङ्मुखस्तिष्ठेद्धर्म्मस्थूणां प्रगृह्य च ॥” प्राड्विवाककर्त्तृकजलाभिमन्त्रणमाह पिता- महः । “तोय त्वं प्राणिनां प्राणः सृष्टेराद्यन्तु निर्म्मितम् । शुद्धेश्च कारणं प्रोक्तं द्रव्याणां देहिनान्तथा । अतस्त्वं दर्शयात्मानं शुभाशुभपरीक्षणे ॥” * ॥ शोध्यकर्त्तृकाभिमन्त्रणमाह याज्ञवल्क्यः । “सत्येन माभिरक्षस्व वरुणेत्यभिशाप्य कम् । नाभिमात्रोदकस्थस्य गृहीत्वोरू जलं विशेत् ॥” मा मामभिशाप्य शपथं कारयित्वा कं जलं विशेत् निमज्जेत् । तोरणञ्च निमज्जनसमीपे समे स्थाने शोध्यकर्णप्रमाणोच्छ्रितं कार्य्यम् । [] यथा, नारदः । “गत्वा तु तज्जलस्थानं तटे तोरणमुच्छ्रितम् । कुर्व्वीत कर्णमात्रन्तु भूमिभागे समे शुचौ ॥” शरमोक्षे विशेषमाहतुर्नारदबृहस्पती । “शरप्रक्ष
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सलिल" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सलिलम्सलिल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सलिल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सलिलम् 📚 ➤ पानी
संस्कृत: जलम् · पर्याय: अप्, वार्, वारि, कमल, जल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सलिल 📚जल । पानी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सलिल
जल के नाम (१.१०.३) — अप्, वार्, वारि, कमल, जल, पयस्, कीलाल, अमृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬