🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:39:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सवन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सवन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सवन

अर्थ: सोमरस का निकालना या पीना

संस्कृत: सोमलताकण्डनम् · पर्याय: सुत्या, अभिषव

व्युत्पत्ति: सु (सू) + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सवन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सवन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासवनम्सवनेसवनानि
द्वितीयासवनम्सवनेसवनानि
तृतीयासवनेनसवनाभ्याम्सवनैः
चतुर्थीसवनायसवनाभ्याम्सवनेभ्यः
पञ्चमीसवनात् / सवनाद्सवनाभ्याम्सवनेभ्यः
षष्ठीसवनस्यसवनयोःसवनानाम्
सप्तमीसवनेसवनयोःसवनेषु
सम्बोधनहे सवनहे सवनेहे सवनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सवन
सवन
savana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सोमरस निकालना (2.7.51) सुत्या · अभिषव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सवन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रसव । बच्चा जनना ।
२. श्योनाक वृक्ष । सोनापाठा ।
३. यज्ञस्नान ।
४. सोमपान ।
५. यज्ञ । ६ चंद्रमा ।
७. पुराणानुसार भृगु के एक पुत्र का नाम ।
८. वशिष्ठ के एक पुत्र का नाम ।
९. रोहित मन्वंतर के सप्तर्षियों में से एक ऋषि का नाम ।
१०. स्वायंभुव मनु के एक पुत्र का नाम ।
११. अग्नि का एक नाम ।
१२. सोमलता को निचोड़कर रस निकालना (को॰) ।
१३. उपहार । बलि (को॰) । यौ॰— सवनकाल = आहुति देने, तर्पण आदि का समय । सवनक्रम = यज्ञादि के विभिन्न कृत्यों का क्रम । सवनसंस्था = यज्ञ कर्म का अंत या समाप्ति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सवन n. (for 2. See col. 2) the act of pressing out the Soma-juice (performed at the three periods of the day; cf. त्रि-षवण; प्रातः-, माध्यंदिन- and तृतीय-स्˚), RV. &c. &c.
the pressed out Soma-juice and its libation, a Soma festival, any oblation or sacrificial rite, ib.
(with पुंसः) = पुंसवन, Yājñ. i, 11;
(pl.) the three periods of day (morning, noon, and evening), Gaut.; Mn.; BhP.
time (in general), BhP.
bathing, ablution, religious bathing (performed at m˚, n˚, and ev˚), Kir.
2. सवन n. (for 1. See col. 1; for See p. 1191, col. 2; for स-वन See col. 3) instigation, order, command (cf. सत्य-स्˚), RV.; MaitrUp.
स—वन mf(आ)n. (fur सवन See col. 1 &c.) together with woods, MBh.
3. सवन n. (fr. √ सु or सू; for 1. 2. see 1190, cols. 1. 2; for स-वन, p. 1190, col. 3) fire, BhP.
a kind of hell, VP.
N. of a son of Bhṛgu, MBh.
of a son of Vasiṣṭha (one of the seven Ṛṣis under Manu Rohita), VP.
of a son of Manu Svayambhuva, Hariv.
of a son of Priya-vrata (v.l. सवल), Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1190,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सवनं [सु सू वा --ल्युट्] 1 Extracting the Soma juice or drinking it. --2 A sacrifice; अथ तं सवनाय दीक्षितः R. 8. 75; Ś. 3. 27. --3 A libation, sacrificial libation. --4 Bathing, purificatory ablution. --5 Generation, bearing or bringing forth children.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1110-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सवन न० सु--सू--वा ल्युट् । यज्ञाङ्गे २ स्नाने अमरः । सोम- निष्पीडने ४ अभिषवे अमरः ५ सोमपाने भरतः । ६ यज्ञे ७ प्रसवे च ८ मद्यसन्धाने । यज्ञियसवनानि च त्रीणि प्रातर्मध्यतृतीयभेदात् । हवींषि निर्वपत्याग्नेयमैन्द्रं वैश्वदेवं चरुं सवनकालेष्वेकैकम् कात्या० श्रौ० २४ । ७ । ५ । सू० “कुतएतत् आग्नेयं प्रातःसवनम्, ऐन्द्रं माध्यन्दि नमवनम्, वैश्वदेवं तृतीयसवनमित्यर्थवादात्” । “प्रात- मैध्यन्दिनापराह्णेषु एकैकं हविर्निर्वपति” कर्कः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5262,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सवनं, क्ली, (सु ञ् अभिषवे + ल्युट् ।) यज्ञ- स्नानम् । (यथा, किराते । १२ । १० । “प्रविवेश गामिव कृशस्य नियमसवनाय गच्छतः । तस्य पदविनमितो हिमवान् गुरुतां नयन्ति हि गुणा न संहतिः ॥”) तत्पर्य्यायः । सूत्या २ अभिषवः ३ । इत्यमरः । २ । ७ । ४७ ॥ सोमसन्धानम् ४ । इति जटाधरः ॥ सोमपानम् । इति भरतः ॥ अध्वरम् । (यथा, रघुः । ८ । ७५ । “अथ तं सवनाय दीक्षितः प्रणिधानात् गुरुराश्रमस्थितः । अभिषङ्गजडं विजज्ञिवान् इति शिष्येण किलान्वबोधयत् ॥”) सोमनिर्दलनम् । इति मेदिनी ॥ प्रसवः । इति केचित् ॥ (सु + युच् । चन्द्रे, पुं, । इत्युणादिवृत्तौ उज्ज्वलदत्तः । २ । ७४ ॥ वनेन सह वर्त्तमानमिति विग्रहे वनविशिष्टे, त्रि । यथा, महाभारते । १ । १८ । ८ । “अथ पर्व्वतराजानं तमनन्तो महाबलः । उज्जहार बलाद्ब्रह्मन् सवनं सवनौकसम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-311-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सवनसवन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: सू + ल्युट्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सवन 📚 ➤ सोमरस का निकालना या पीना
संस्कृत: सोमलताकण्डनम् · पर्याय: सुत्या, अभिषव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सवन 📚प्रसव । बच्चा जनना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सवन
सोमरस निकालना (२.७.५१) — सुत्या, अभिषव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सवन: सू + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें