🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:39:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सवर्णय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स-+वर्णय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वर्णय

अर्थ: आज्ञा करना, प्रेरणा करना, रंग देना, रंगना, खींचना, संकोच करना

संस्कृत: प्रेरणे

अंग्रेज़ी: to order, to motivate, to inspire, to paint, to color

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वर्ण् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. वर्ण धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. वृण् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)
  4. वर्ण् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)
  5. वर्ण धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वर्ण् (चुरादिगण) · अर्थ: आज्ञा करना, प्रेरणा करना, रंग देना, रंगना, खींचना, संकोच करना (प्रेरणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवर्णयतात् / वर्णयताद् / वर्णयतुवर्णयताम्वर्णयन्तु
मध्यमवर्णय / वर्णयतात् / वर्णयताद्वर्णयतम्वर्णयत
उत्तमवर्णयानिवर्णयाववर्णयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वर्णयति · लट् (आत्मने.): वर्णयते · लिट्: वर्णयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): वर्णयाञ्चक्रे · लुट्: वर्णयिता · लुट् (आत्मने.): वर्णयिता · लृट्: वर्णयिष्यति · लृट् (आत्मने.): वर्णयिष्यते · लोट्: वर्णयतात् · लोट् (आत्मने.): वर्णयताम् · लङ्: अवर्णयत् · लङ् (आत्मने.): अवर्णयत · विधिलिङ्: वर्णयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): वर्णयेत · आशीर्लिङ्: वर्ण्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वर्णयिषीष्ट · लुङ्: अववर्णत् · लुङ् (आत्मने.): अववर्णत · लृङ्: अवर्णयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवर्णयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वर्णन · ण्वुल्: वर्णकः · तृच्: वर्णयिता · यत्: वर्ण्यः · तव्य: वर्णयितव्यः · अनीयर्: वर्णनीयः · क्त: वर्णितः · क्तवतु: वर्णितवान् · शतृ: वर्णयन् · स्य-शतृ: वर्णयिष्यन् · शानच्: वर्णयमानः · क्त्वा: वर्णयित्वा · ल्यप्: प्रवर्ण्य · तुमुन्: वर्णयितुम् · णमुल्: वर्णम् · क्तिन्: वर्ण्टि · क्वसु: वर्णयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वर्ण्
वर्ण्
varṇ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
ब्राह्मण आदि 'वर्ण' कहलाते हैं (2.7.1)
हाथी की पीठ का रंग-बिरंगा झूल (2.8.42) प्रवेणी · आस्तरण · परिस्तोम · कुथ
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्ण् (rather Nom. fr. वर्ण) cl. 10. P. (Dhātup. xxxv, 83) वर्णयति (mc. also ˚ते; aor. अववर्णत्; inf. वर्णयितुम् or वर्णितुम्), to paint, colour, dye, Yājñ.; Daś.; to depict, picture, write, describe, relate, tell, explain, MBh.; Kāv. &c.; to regard, consider, Kathās.; to spread, extend, MBh.; to praise, extol, proclaim qualities, W. : Pass. वर्ण्यते (aor. अवर्णि), to be coloured or described &c., MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (924,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्ण् {c10c} U. (वर्णयति-ते, वर्णित) 1 To colour, paint, dye; यथा हि भरता वर्णैर्वर्णयंत्यात्मनस्तनुं Subhāṣ. --2 To describe, relate, explain, write, depict delineate, illustrate; वर्णितं जयदेवेन हरोरिदं प्रणतेन Gīt. 3; Ki. 5. 18. --3 To praise; extol. --4 To spread, extend. --5 To illuminate. --6 To exert oneself. --7 To send, cast. --8 To pound, grind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0947-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स-वर्णयसमास: स + वर्ण् अव्ययीभाव (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: वर्ण् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वर्ण धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | वृण् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सवर्णय 📚स 📚वर्ण् ➤ स (के साथ, मिला कर, के साथ-साथ, संयुक्त होकर, युक्त,…) + वर्ण् (आज्ञा करना, प्रेरणा करना, रंग देना, रंगना, खींचना, संकोच कर…)
संस्कृत: प्रेरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वर्ण् 📚(rather Nom. fr. वर्ण) cl. 10. P. (Dhātup. xxxv, 83) वर्णयति (mc. also…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सवर्णय = स + वर्णय अव्ययीभाव (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें