🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:33:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सवा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सवाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सवाः

अर्थ: सोमरस का निकालना

संस्कृत: यज्ञः · पर्याय: यज्ञ, अध्वर, याग, सप्ततन्तु, मख

व्युत्पत्ति: सु + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. सवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + अच्
  3. सव (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. सवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सु + अच्
  5. सवा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सु + अच्
  6. सवा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: सु + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासवःसवौसवाः
द्वितीयासवम्सवौसवान्
तृतीयासवेनसवाभ्याम्सवैः
चतुर्थीसवायसवाभ्याम्सवेभ्यः
पञ्चमीसवात् / सवाद्सवाभ्याम्सवेभ्यः
षष्ठीसवस्यसवयोःसवानाम्
सप्तमीसवेसवयोःसवेषु
सम्बोधनहे सवहे सवौहे सवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सव
सव
sava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जल । पानी ।
२. पुष्परस । पुष्पद्रव । मकरंद ।
३. यज्ञ ।
४. सूर्य ।
५. संतान । औलाद ।
६. चंद्रमा ।
७. सोमलता का रस निकालना (को॰) ।
८. बलि । तर्पण (को॰) ।
९. वह जो उत्पादन करता हो (को॰) ।
१०. अर्क या मदार का पौधा (को॰) ।
११. अनुज्ञा । आज्ञा । आदेश (को॰) ।
१२. प्रोत्साहन । उभारना । प्रेरणा करना (को॰) ।
सव २ वि॰ अज्ञ । मूर्ख । अनाड़ी ।
सव ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शव] दे॰ शव । उ॰— फिरत सृगाल सज्यौ सव काटत चलत सो सिर लै भागि । — सूर॰, ९ ।१५८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सव m. (fr. √ 3. सु) pressing out the juice of the Soma plant, RV.; ŚBr.; ŚāṅkhŚr.
pouring it out, L.
the moon, L.
सव n. the juice or honey of flowers, L.
2. सव m. (fr. √ 1. सू) one who sets in motion or impels, an instigator, stimulator, commander, VS.; ŚBr.
सव m. the sun (cf. सवितृ), L.
setting in motion, vivification, instigation, impulse, command, order (esp. applied to the activity of Savitṛ; dat. सवाय, ‘for setting in motion’), RV.; AV.; VS.; TBr.
N. of partic. initiatory rites, inauguration, consecration, Br.
a kind of sacrifice, Kauś.
any sacrifice, MBh.
a year (?), BhP. (see बहु-स्˚).
3. सव m. (fr. √ 2. सू) offspring, progeny, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1190,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सवः [सू-सु-अच्] 1 Extraction of Soma juice. --2 An offering, a libation. --3 A sacrifice. --4 The sun. --5 The moon. --6 Progeny. --7 A generator. --8 The Arka plant. --वं 1 Water. --2 The honey of flowers. --3 Extracting the Soma juice. --4 Making libations.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1110-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सव पु० सूयते सु--अच् । १ यज्ञे अमरः । २ सन्ताने मेदि० । अच् । ४ सूर्य्ये ४ अर्कवृक्षे ५ जले न० जटा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5262,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सवं, क्ली, (सूते रसानिति । सू + अच् ।) जलम् । इति जटाधरः ॥ पुष्परसः । इति केचित् ॥
सवः, पुं, (सूयते सोमोऽत्रेति । सू + अप् ।) यज्ञः । इत्यमरः । २ । ७ । १३ ॥ (यथा, महा- भारते । १ । ९४ । २५ । “राजसूयाश्वमेधाद्यैः सोऽयजत् बहुभिः सवैः ॥”) सन्तानः । इति मेदिनी ॥ सूर्य्यः । चन्द्रः । इति केचित् ॥ (अज्ञे, त्रि । यथा, वाजसनेयसंहि- तायाम् । ९ । ३९ । “सविता त्वा सवानां सुवताम् ।” “सविता सवानां प्रसवानामज्ञानामाधिपत्ये हे यजमान त्वा त्वां सुवतां प्रेरयतु ।” इति तद्भाष्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-311-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सव" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सवाःसव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚 (व्युत्पत्ति: सु + अच्)
अन्य सम्भावना: सवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + अच् | सव (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सवाः 📚 ➤ सोमरस का निकालना
संस्कृत: यज्ञः · पर्याय: यज्ञ, अध्वर, याग, सप्ततन्तु, मख

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सव 📚जल । पानी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सव
यज्ञ (२.७.१५) — यज्ञ, अध्वर, याग, सप्ततन्तु, मख, क्रतु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सवाः: सु + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें