🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:27:25 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सहर्ष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सहर्ष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सहर्ष

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: joyful, glad (अम् ind.), Kāv.; Kathās. (also w.r. for सं-हर्ष)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सहर्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सहर्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सहर्ष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासहर्षःसहर्षौसहर्षाः
द्वितीयासहर्षम्सहर्षौसहर्षान्
तृतीयासहर्षेणसहर्षाभ्याम्सहर्षैः
चतुर्थीसहर्षायसहर्षाभ्याम्सहर्षेभ्यः
पञ्चमीसहर्षात् / सहर्षाद्सहर्षाभ्याम्सहर्षेभ्यः
षष्ठीसहर्षस्यसहर्षयोःसहर्षाणाम्
सप्तमीसहर्षेसहर्षयोःसहर्षेषु
सम्बोधनहे सहर्षहे सहर्षौहे सहर्षाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सहर्ष
सहर्ष
saharṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सहर्ष वि॰ [सं॰] हर्षयुक्त । आनंदयुक्त । प्रसन्नतापूर्वक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स—हर्ष mf(आ)n. joyful, glad (अम् ind.), Kāv.; Kathās. (also w.r. for सं-हर्ष)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1195,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सहर्ष a. Glad, delighted. --र्षं ind. Gladly, delightedly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1112-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहर्ष पु० सह हर्षेण समानो वा हर्षो यत्र । १ स्पर्द्धने २ हर्षे च त्रिका० । ३ हर्षयुक्ते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5267,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहर्षः, पुं, (सह हर्षो यत्र ।) स्पर्द्धनम् । हर्षः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (हर्षेण सह वर्त्तमानः ।) हर्षयुक्ते, त्रि ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । २ । २३ । “एतच्छ्रुत्वा वचः शम्भोः सहर्षोऽहमिहा- गतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-315-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सहर्ष" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सहर्षसहर्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सहर्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सहर्ष 📚 ➤ हर्षयुक्त । आनंदयुक्त । प्रसन्नतापूर्वक उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): joyful, glad (अम् ind.), Kāv.; Kathās. (also w.r. for सं-हर्ष)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सहर्ष 📚हर्षयुक्त । आनंदयुक्त । प्रसन्नतापूर्वक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सहर्ष = स + हर्ष अव्ययीभाव (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें