🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:31:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सहाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सहाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सहाय

अर्थ: मित्र, साथी

संस्कृत: सहायकः · पर्याय: अनुप्लव, अनुचर, अभिचर, सचिव

व्युत्पत्ति: सह एति - सह + इ + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सहाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सह (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  3. सह (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सहाय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासहायःसहायौसहायाः
द्वितीयासहायम्सहायौसहायान्
तृतीयासहायेनसहायाभ्याम्सहायैः
चतुर्थीसहायायसहायाभ्याम्सहायेभ्यः
पञ्चमीसहायात् / सहायाद्सहायाभ्याम्सहायेभ्यः
षष्ठीसहायस्यसहाययोःसहायानाम्
सप्तमीसहायेसहाययोःसहायेषु
सम्बोधनहे सहायहे सहायौहे सहायाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सहाय
सहाय
sahāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सहायक/अनुचर (2.8.71) अनुप्लव · अनुचर · अभिचर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सहाय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सहायता । मदद । सहारा ।
२. आश्रय । भरोसा ।
३. सहायक । मददगार ।
४. मित्रता । मैत्री (को॰) ।
५. एक प्रकार की वनस्पति या गंध द्रव्य ।
६. एक प्रकार का हंसा या चक्रवाक पक्षी ।
७. शिव का एक नाम (को॰) ।
८. मित्र । साथी (को॰) । यौ॰—सहायकरण = सहायता करना । सहायकृत् = संगी । जो मदद करे । सहायकृत्य = सहायता करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सहाय &c. See p. 1195.
सहाय m. (ifc. f(आ). prob. fr. सह + अय cf. सहायन; but accord. to some, a Prākṛt form of सखाय See सखि, p. 1130) ‘one who goes along with (another)’, a companion, follower, adherent, ally, assistant, helper in or to (loc. or comp.; ifc. ‘having as a companion or assistant, accompanied or supported by’), Mn.; MBh. &c.
(ibc.) companionship, assistance (see comp.)
N. of Śiva, MBh.
the ruddy goose, L.
a kind of drug or perfume, L.
सहाय &c. See p. 1195, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1194,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सहायः [सह् एति इ-अच्] 1 A friend, companion; सहायसाध्याः प्रदिशंति सिद्धयः Ki. 14. 44; Ku. 3. 21. --2 A follower, an adherent. --3 An ally. --4 A helper, patron. --5 The ruddy goose. --6 A kind of perfume. --7 N. of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1112-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहाय पु० सह एति इण--अच् । १ सहचरे २ अनुकूले अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5268,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहायः, पुं, (सह अयते इति । अय + अच् ।) अनुकूलः । तत्पर्य्यायः । अनुप्लवः २ अनुचरः ३ अभिसरः ४ । इत्यमरः । २ । ८ । ७१ ॥ (यथा, मनुः । ६ । ४९ । “अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः । आत्मनैव सहायेन सुखार्थी विचरेदिह ॥”) राज्ञां सहाया यथा, मात्स्ये । २१५ । ७४ । “सद्वृत्ताश्च तथा पुष्टाः सततं प्रतिमानिताः । राज्ञा सहायाः कर्त्तव्याः पृथिवीं जेतु- मिच्छता ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-317-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सहाय" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सहायसहाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सह (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन | सह (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सहाय 📚 ➤ मित्र, साथी
संस्कृत: सहायकः · पर्याय: अनुप्लव, अनुचर, अभिचर, सचिव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सहाय 📚सहायता । मदद । सहारा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सहाय
सहायक/अनुचर (२.८.७१) — अनुप्लव, अनुचर, अभिचर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सहाय: सह एति - सह + इ + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें