🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:33:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सांतपन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सांतपन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सांतपन

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (fr. सं-तपन) heating, warming, warm (said of the Maruts), RV.; AV.; Br.; ŚrS.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सांतपन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सांतपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सांतपन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासांतपनःसांतपनौसांतपनाः
द्वितीयासांतपनम्सांतपनौसांतपनान्
तृतीयासांतपनेनसांतपनाभ्याम्सांतपनैः
चतुर्थीसांतपनायसांतपनाभ्याम्सांतपनेभ्यः
पञ्चमीसांतपनात् / सांतपनाद्सांतपनाभ्याम्सांतपनेभ्यः
षष्ठीसांतपनस्यसांतपनयोःसांतपनानाम्
सप्तमीसांतपनेसांतपनयोःसांतपनेषु
सम्बोधनहे सांतपनहे सांतपनौहे सांतपनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सांतपन
सांतपन
sāṃtapana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सांतपन संज्ञा पुं॰ [सं॰ सान्तपन] एक प्रकार का तप । सांतपन कृच्छ्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सांतपन mfn. (fr. सं-तपन) heating, warming, warm (said of the Maruts), RV.; AV.; Br.; ŚrS.
relating to the sun, VS. (Mahīdh.)
sacred to the Sāṃtapana Maruts, ŚāṅkhŚr.
सांतपन m. or n. (with and without कृच्छ्र) a kind of penance, Baudh.; Mn. xi, 124 &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1203,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सांतपनं A kind of rigid penance; cf. Ms. 11. 213.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1116-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सान्तपन न० सन्तापयति सम् + तप० णिच् ल्युट्--स्वार्थेऽण् सन्तपनाय साधु अण्--वा । “गोमूत्रं गोमय क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । एक- रात्रोपवासश्च कृच्छ्रं सान्तपनं विदुः” मनूक्ते द्व्यह- साध्ये व्रतभेदे एकदिने गोमूत्रादिषट्कमात्रपानं परदिने उपवास इति द्व्यहसाध्यताऽस्य ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5280,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सान्तपनं, क्ली, (सन्तपतीति । सम् + तप + ल्युः । ततः स्वार्थे अण् ।) व्रतविशेषः । इत्यमरः । २ । ७ । ५२ ॥ यथा, -- “गोमूत्रं गोमयं क्षिरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ॥ एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रं सान्तपनं स्मृतम् ॥” इति मानवे ११ अध्यायः ॥ गोमूत्रामति । गोमूत्रादि एकीकृत्य एकस्मिन्न- हनि भक्षयेत् नान्यत् किञ्चिदद्यात् अपरदिने चोपवासः । इत्येतत् सान्तपनं कृच्छ्रं स्मृतम् । यदा तु गोमूत्रादिषट् प्रत्येकं षड्दिनान्युप- भुज्यते सप्तमे दिने चोपवासः तदा महासान्त- पनं भवति । तथा च याज्ञवल्क्यः । “कुशोदकञ्च गोक्षीरं दधि मूत्रं शकृद् घृतम् जग्ध्वा परेऽह्न्युपवसेत् कृच्छ्रं सान्तपनञ्चरन् ॥ पृथक्सान्तपनद्रव्यैः षडहःसोपवासिकः । सप्ताहेन तु कृच्छ्रोऽयं महासान्तपनं स्मृतम् ॥” इति कुल्लूकभट्टः ॥ गारुडे १०५ अध्यायेऽप्येवम् ॥ (सन्तापके, त्रि ॥ यथा, ऋग्वेदे । ७ । ५९ । ९ । “सान्तपना इदं हविर्मरुतस्तज्जुजुष्टन ॥” “सान्तपनाः शत्रूणां संतापका हे मरुतः ॥” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ सन्तपनस्य सूर्य्यस्येद- मिति । अण् । सूर्य्यसम्बन्धिनि च त्रि । यथा, वाजसनेयसंहितायाम् । १७ । ८५ । “स्वतवाँश्च प्रघासी च सान्तपनश्च गृहमेधी च ।” ‘सन्तपनः सूर्य्यस्ततसम्बन्धी सान्तपनः ।’ इति तद्भाष्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-331-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सांतपनसांतपन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सांतपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सांतपन 📚 ➤ एक प्रकार का तप । सांतपन कृच्छ्र उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (fr. सं-तपन) heating, warming, warm (said of the Maruts), RV.; AV.; Br.; ŚrS.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सांतपन 📚एक प्रकार का तप । सांतपन कृच्छ्र🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें