🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:23:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सांतर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

साम्+तर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

साम्

अर्थ: लक्ष्मी का नाम

व्युत्पत्ति: सो + ड + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. सा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सै + अच्
  3. सा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सै + अच्
  4. सो धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासासेसाः
द्वितीयासाम्सेसाः
तृतीयासयासाभ्याम्साभिः
चतुर्थीसायैसाभ्याम्साभ्यः
पञ्चमीसायाःसाभ्याम्साभ्यः
षष्ठीसायाःसयोःसानाम्
सप्तमीसायाम्सयोःसासु
सम्बोधनहे सेहे सेहे साः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

तर

अर्थ: पर जाना, तैरना

संस्कृत: प्लवनतरणयोः

अंग्रेज़ी: to cross, to float, to swim

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तॄ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. तर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. तर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तॄ + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — तॄ (भ्वादिगण) · अर्थ: पर जाना, तैरना (प्लवनतरणयोः)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतरतात् / तरताद् / तरतुतरताम्तरन्तु
मध्यमतर / तरतात् / तरताद्तरतम्तरत
उत्तमतराणितरावतराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तरति · लिट्: ततार · लुट्: तरिता · लृट्: तरिष्यति · लोट्: तरतात् · लङ्: अतरत् · विधिलिङ्: तरेत् · आशीर्लिङ्: तीर्यात् · लुङ्: अतारीत् · लृङ्: अतरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तरण · ण्वुल्: तारकः · तृच्: तरीता · ण्यत्: तार्यः · तव्य: तरीतव्यः · अनीयर्: तरणीयः · क्त: तीर्णः · क्तवतु: तीर्णवान् · शतृ: तरन् · स्य-शतृ: तरीष्यन् · क्त्वा: तीर्त्वा · ल्यप्: प्रतीर्य · तुमुन्: तरीतुम् · णमुल्: तारम् · क्तिन्: तीर्णि · क्वसु: तितीर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सा
सा
sā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सा १ अव्य॰ [सं॰ सदृश्य, सह]
१. समान । तुल्य । सदृश । बराबर । जैसे,—उनका रंग तुम्ही सा है ।
२. एक प्रकार का मानसूचक शब्द । जैसे,—बहुत सा, थोड़ा सा, जरा सा ।
सा २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गौरी । पार्वती ।
२. लक्ष्मी [को॰] ।
सा ३ संज्ञा पुं॰ संगीत के सात स्वरों में प्रथम स्वर । षड्ज का संक्षिप्त रुप ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सा f. N. of Lakṣmi or Gaurī
1. सा f. of 4. स, q.v.
2. सा f. of 6. स, q.v.
3. सा (weak form of √ सन्), giving, bestowing, granting (cf. अप्-, अश्व-सा &c.)
4. सा = √ सो, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1111,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सा 1 N. of Lakṣmī. --2 Of Pārvatī.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1112-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सा स्त्री सो--ड । १ गौर्य्यां २ लक्ष्म्याञ्च शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5269,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सा, स्त्री, गौरी । लक्ष्मीः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ पूर्व्वोक्तपरामर्शविषयीभूता । प्रसिद्धा । इति स्त्रीलिङ्गतच्छब्दस्य प्रथमैकवचननिष्पन्ना । इति व्याकरणम् ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । “सङ्गमविरहविकल्पे वरमिह विरहो न सङ्गमस्तस्याः । सङ्गे सैव तथैका त्रिभुवनमपि तन्मयं विरहे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-318-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सा" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
साम्सा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: सो + अच्)
अन्य सम्भावना: सा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सै + अच् | सा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सै + अच्
तरतॄ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | तर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तॄ + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

साम् 📚 ➤ लक्ष्मी का नाम

तर 📚 ➤ पर जाना, तैरना
संस्कृत: प्लवनतरणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सा 📚समान । तुल्य । सदृश । बराबर । जैसे,—उनका रंग तुम्ही सा है🟠🔵🟣🟢🟤
तॄ 📚cl. 1. P. (rarely Ā.) तरति (Subj. तरत्, impf. अतरत्, p. तरत् inf. …🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
सांतरसाम् + तरअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • साम्: सो + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें