🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:28:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

साम्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

साम्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

साम्यः

अर्थ: सांत्वना देना, समाधान करना, शांत करना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: सान्त्वप्रयोगे

अंग्रेज़ी: to consolidate, to make happy, to pacify

व्युत्पत्ति: सम + ष्यञ् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. साम्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: साम + यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — साम्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासाम्यःसाम्यौसाम्याः
द्वितीयासाम्यम्साम्यौसाम्यान्
तृतीयासाम्येनसाम्याभ्याम्साम्यैः
चतुर्थीसाम्यायसाम्याभ्याम्साम्येभ्यः
पञ्चमीसाम्यात् / साम्याद्साम्याभ्याम्साम्येभ्यः
षष्ठीसाम्यस्यसाम्ययोःसाम्यानाम्
सप्तमीसाम्येसाम्ययोःसाम्येषु
सम्बोधनहे साम्यहे साम्यौहे साम्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — साम (चुरादिगण) · अर्थ: सांत्वना देना, समाधान करना, शांत करना (सान्त्वप्रयोगे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसामयतिसामयतःसामयन्ति
मध्यमसामयसिसामयथःसामयथ
उत्तमसामयामिसामयावःसामयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सामयति · लट् (आत्मने.): सामयते · लिट्: सामयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): सामयाञ्चक्रे · लुट्: सामयिता · लुट् (आत्मने.): सामयिता · लृट्: सामयिष्यति · लृट् (आत्मने.): सामयिष्यते · लोट्: सामयतात् · लोट् (आत्मने.): सामयताम् · लङ्: असामयत् · लङ् (आत्मने.): असामयत · विधिलिङ्: सामयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): सामयेत · आशीर्लिङ्: साम्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): सामयिषीष्ट · लुङ्: अससामत् · लुङ् (आत्मने.): अससामत · लृङ्: असामयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): असामयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सामन · ण्वुल्: सामकः · तृच्: सामयिता · यत्: साम्यः · तव्य: सामयितव्यः · अनीयर्: सामनीयः · क्त: सामितः · क्तवतु: सामितवान् · शतृ: सामयन् · स्य-शतृ: सामयिष्यन् · शानच्: सामयमानः · क्त्वा: सामयित्वा · ल्यप्: प्रसाम्य · तुमुन्: सामयितुम् · णमुल्: सामम् · क्तिन्: सान्ति · क्वसु: सामयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — साम्य
साम्य
sāmya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
साम्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समान होने का भाव । तुल्यता । समानता । जैसे,—इन दोनों पुस्तकों में बहुत कुछ साम्य है ।
२. दृष्टिकोण की समानता या एकता (को॰) ।
३. संगति । सामंजस्य (को॰) ।
४. अवधि । माप । काल । सम (को॰) ।
४. समता की स्थिति । उदासीनता । तटस्थता । निष्पक्षता (को॰) । यौ॰—साम्यग्राह = (१) घड़ियाल बजानेवाला । (२) संगीत में 'सम' को ग्रहण करने और ताल देनेवाला । साम्यताल- विशारद = लय और ताल का ज्ञात । जो लय और ताल का जानकर हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
साम्य n. (fr. 2. सम) equality, evenness, equilibrium, equipoise, equal or normal state (acc. with √ नी, ‘to bring to that st˚’, ‘calm’), MBh.; Kāv. &c.
likeness, sameness, identity with (instr. with and without सह, or gen., or loc., or comp.), MuṇḍUp.; MBh. &c.
equality of rank or position, Mn.; Yājñ.; VarBṛS.
homogeneousness (of sounds), Vop.
measure, time, MBh.
equability towards (loc. or प्रति), impartiality, indifference, Bhag.; Kum.; BhP.
justice (साम्यम्-√ कृ, ‘to act justly towards [loc.]’), MBh.
v.l. for शल्या, Kāvyād. i, 39.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1207,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
साम्यं 1 Equality, sameness, evenness; Ku. 5. 31. --2 Likeness, resemblance, similarity; स्पष्टं प्रापत्साम्यमुवींधरस्य Śi. 18. 38; H. 1. 45; Ki. 17. 51. --3 Equability. --4 Concord, harmony. --5 Indifference, impartiality, sameness of view; येषां साम्ये मनः स्थितं Bg. 5. 19.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1118-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
साम्य न समस्य भावः ग्यञ् । तुल्यत्वप्रयोजके साधारणधर्मे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5284,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
साम्यं, क्ली, (समस्य भावः । सम + ष्यञ् ।) समता । तुल्यत्वम् । यथा, -- “चाण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रति- गृह्य च । [] पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात् साम्यन्तु गच्छति ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥ साम्यन्त्वेकस्थानत्वम् । इति मुग्धबोधव्याक- रणम् ॥ (साम्यावस्थापन्ने, त्रि । यथा, भाग- वते । ८ । ३ । १२ । “नमः शान्ताय घोराय मूढाय गुणधर्म्मिणे । निर्व्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-336-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "साम्य" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
साम्यःसाम्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: साम + यत् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

साम्यः 📚 ➤ सांत्वना देना, समाधान करना, शांत करना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: सान्त्वप्रयोगे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
साम्य 📚समान होने का भाव । तुल्यता । समानता । जैसे,—इन दोनों पुस्तकों में बहुत…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • साम्यः: साम + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें