🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:46:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सारङ्ग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सारङ्ग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सारङ्ग

अर्थ: चितकबरा, रंगबिरंगा

संस्कृत: चातकपक्षी, हरिणः · पर्याय: शारङ्ग, स्तोकक, चातक, दिवौकस्

व्युत्पत्ति: सृ + अङ्गच् + अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सारङ्ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सारङ्ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सारङ्ग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासारङ्गःसारङ्गौसारङ्गाः
द्वितीयासारङ्गम्सारङ्गौसारङ्गान्
तृतीयासारङ्गेणसारङ्गाभ्याम्सारङ्गैः
चतुर्थीसारङ्गायसारङ्गाभ्याम्सारङ्गेभ्यः
पञ्चमीसारङ्गात् / सारङ्गाद्सारङ्गाभ्याम्सारङ्गेभ्यः
षष्ठीसारङ्गस्यसारङ्गयोःसारङ्गाणाम्
सप्तमीसारङ्गेसारङ्गयोःसारङ्गेषु
सम्बोधनहे सारङ्गहे सारङ्गौहे सारङ्गाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सारङ्ग
सारङ्ग
sāraṅga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सारङ्ग or सारङ्ग mf(ई)n. (sometimes written शार्˚; either fr. स-रङ्ग, ‘having colour &c.’, or for शराङ्ग or सार्˚, ‘having a dappled body’), of a variegated colour, dappled, spotted (cf. कृष्ण-स्˚, लोहित-स्˚), AV.; Br.; MBh.
derived from the antelope called Sāraṅga, L.
सारङ्ग m. (ifc. f(आ). ) a kind of spotted antelope, Kāv.; Kathās. &c.
सारङ्ग m. N. of various birds (esp. a kind of Viṣkira or Pratuda [qq.vv.]; a peacock; the Indian cuckoo; the Rāja-haṃsa; the Cātaka &c.), Kāv.; Suśr.; Car. &c.
a bee, BhP.
a kind of metre, Col.
(in music) a partic. Rāga, Saṃgīt.
(only L., ‘an elephant; lion; cloud; tree; umbrella; parasol; garment; clothes; hair; lotus; flower; conch-shell; sort of musical instrument; ornament; jewel; gold; a bow; sandal; camphor; the earth; light; night’)
N. of Śiva, MBh.
of Kāma-deva, L.
of the father of Bhaṭṭa Rāghava, Cat.
(with कवि) of a poet, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1208,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सारंग a. (गी f.) [सारं अंगमस्य शकं˚] Spotted, variegated. --गः 1 The variegated colour. --2 The spotted deer, an antelope; एष राजेव दुष्यंतः सारंगेणातिरंहसा Ś. 1. 5. --3 A deer in general; सारंगास्ते जललवमुचः सूचयिष्यंति मार्गं Me. 21 (where it is preferable to take this sense rather than that of ‘elephant’ or ‘bee’). --4 A lion. --5 An elephant. --6 A large black bee. --7 The cuckoo. --8 A large crane. --9 The flamingo. --10 A peacock. --11 An umbrella. --12 A cloud. --13 A garment. --14 Hair. --15 A conch-shell. --16 N. of Śiva. --17 The god of [] love. --18 A lotus. --19 Camphor. --20 A bow. --21 Sandal. --22 A kind of musical instrument. --23 An ornament. --24 Gold. --25 The earth. --26 The Cātaka bird. --27 A flower. --28 Night. --29 Light.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1119-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सारङ्ग पुंस्त्री० सृ--अङ्गच् । १ चातकस्वगे अमरः । २ हरिणं ३ गजे मेदि० । ४ भृङ्गे ५ ?ख}गभेदे विश्वः । ६ छत्रे ७ राजहंसे [] ८ चित्रमृगे ९ वाद्यभेदे १० वस्त्रे शब्दर० ११ नानावर्णे १२ मयूरे १३ कामदेबे १४ चापे १५ केशे १६ स्वर्ण १७ आभरणे १८ पद्मे १९शङ्खे २०चन्दने २१ कर्पूरे २२ पुष्पे २३ को- किले २४ मेघे २५ सिंहे २६ रात्रौ २७ भूमौ २८ दीप्तौ च नानार्थकोषः । शारमङ्गमस्य शक० । शारङ्गोऽपि चित्र- मृगादौ । चित्रवर्ण त्रि० अमरः । सवत्र जातौ स्त्रियां ङीष्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5285-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सारङ्गः, पुं, (सरतीति । सृ गतौ + “सृवृञो- र्वृद्धिश्च ।” उणा० १ । १२१ । इति अङ्गच् । वृद्धिश्च ।) चातकपक्षी । इत्यमरः । २ । ५ । १७ ॥ (यथा, रामायणे । २ । ६३ । १६ । “उष्णमन्तर्द्दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः । ततो जहृषिरे सर्व्वे भेकसारङ्गवर्हिणः ॥”) हरिणः । (यथा, भट्टिः । ३ । २६ । “गोमायुसारङ्गगणाश्च सम्यक् नायासिषुर्भीममरासिषुश्च ॥”) मातङ्गजः । इति मेदिनी ॥ पक्षिभेदः । भृङ्गः । इति विश्वः ॥ यथा, -- “नानुद्वेष्टि कलिं सम्राट् सारङ्ग इव सारभुक् कुशलान्याशु सिध्यन्ति नेतराणि कृतानि यत् ॥” इति श्रीभागवते । १ । १८ । ७ ॥ “ननु अधर्म्महेतुं कलिं सर्व्वथा किं न हत्वान् तत्राह नानुद्वेष्टीति । सारङ्गो भ्रमर इव सार- ग्राही । सारमाह यत् यस्मिन् कुशलानि पुण्यानि आशु संकल्पमात्रेण फलन्ति इतराणि पापानि आशु न सिध्यन्ति यतस्तानि कृतान्येव सिध्यन्ति न तु संकल्पितमात्राणीति ।” इति श्रीधरस्वामी ॥ * ॥ छत्रम् । राजहंसः । चित्र- मृगः । (यथा, महाभारते । ७ । २२ । २१ । “आक्रीडन्तो वहन्ति स्म सारङ्गशवला हयाः ॥”) वाद्यभेदः । अंशुकम् । इति शब्दरत्नावली ॥ नानावर्णः । मयूरः । कामदेवः । धनुः । केशः । [] स्वर्णम् । आभरणम् । पद्यम् । शङ्खः । चन्दनम् । कर्पूरम् । पुष्पम् । कोकिलः । मेघः । पृथिवी । रात्रिः । दीप्तिः । सिंहः । इत्यनेकार्थकोषः ॥ * ॥ सारङ्गहरिणमांसगुणाः । “सारङ्गं जाङ्गलं स्निग्धं मधुरं लघु वृष्यदम् ।” इति राजनिर्घण्टः ॥
सारङ्गः, त्रि, (सृ + अङ्गच् ।) शवलः । इत्य- मरः । ३ । ३ । २३ ॥ “शारङ्गश्चातके ख्यातः शवले हरिणेऽपि च । इति तालव्यादावजयः । अतएव सारङ्गो दन्त्यादिस्तालव्यादिश्च ।” इति भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-338-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सारङ्ग" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सारङ्गसारङ्ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सारङ्ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सारङ्ग 📚 ➤ चितकबरा, रंगबिरंगा
संस्कृत: चातकपक्षी, हरिणः · पर्याय: शारङ्ग, स्तोकक, चातक, दिवौकस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सारङ्ग 📚or सारङ्ग mf(ई)n. (sometimes written शार्˚; either fr. स-रङ्ग, ‘havin…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सारङ्ग = सा + रङ्ग तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • सारङ्ग: सृ + अङ्गच् + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें