🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:51:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सारसः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सारसः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सारसः

अर्थ: सरस इदम् अण् सरोवर संबंधी

संस्कृत: सारसः · पर्याय: पद्म, नलिन, अरविन्द, महोत्पल, सहस्रपत्र

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सारस (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सारस (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासारसःसारसौसारसाः
द्वितीयासारसम्सारसौसारसान्
तृतीयासारसेनसारसाभ्याम्सारसैः
चतुर्थीसारसायसारसाभ्याम्सारसेभ्यः
पञ्चमीसारसात् / सारसाद्सारसाभ्याम्सारसेभ्यः
षष्ठीसारसस्यसारसयोःसारसानाम्
सप्तमीसारसेसारसयोःसारसेषु
सम्बोधनहे सारसहे सारसौहे सारसाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सारस
सारस
sārasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सारस १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ सारसी]
१. एक प्रकार का प्रसिद्ध सुंदर पक्षी जो एशिया, अफीका, आस्ट्रेलिया और युरोप के उत्तरी भागों में पाया जाता है । उ॰—मोर हंस सारस परावत । भवननि पर सोभा अति पावत ।—मानस, ७ ।२८ । विशेष—इसकी लंबाई पुंछ के आखिरी सिरे तक ४ फुट होती है । पर भूरे होते हैं । सिर का उपरी भाग लाल और पैर काले होते हैं । यह एक स्थान पर नहीं रहता बराबर घूमा करता है । किसानों के नए बीज बोने पर यह वहाँ पहुँच जाता है और बीजों को चट कर जाता है । यह मेढ़क, घोंघा आदि भी खाता है । यह प्रायः घास फूस के ढेर में घोंसला बनाकर या खँडहरों में रहता है । यह अपने बच्चों का लालन पालन बड़े यत्न से करता है । कहीं कहीं लोग इसे पालते हैं । बाग बगीचों में छोड़ देने पर यह कीड़े मकोड़ों को खाकर उनसे पेड़ पौधों की रक्षा करता हैं । कुछ लोग भ्रमवश हंस को ही सारस मानते हैं । वैद्यक में इसके सांस का गुण मधुर, अम्ल, कषाय तथा महातिसार, पित्त, ग्रहणी और अर्श रोग का नाशक बताया गया है । पर्या॰—पुष्कराह्न । लक्षमण । सरसीक । सरोद्भव । रसिक । कामी ।
२. हंस ।
३. गरुड़ का पुत्र ।
४. चंद्रमा ।
५. स्त्रियों का एक प्रकार का कटिभूषण ।
६. झील का जल । विशेष—नदी का जल पहाड़ आदि के कारण रुककर जहाँ जमा होता है, उसे सरस और उसके जल को सारस जल कहते हैं । ऐसा जल बलकारी, प्यास बुझानेवाला, लघु रुचिकारक और मलमूत्र को रोकनेवाला माना गया है ।
७. कमल । जलज । उ॰—(क) सारस रस अचवन को मानो तृषित मधुप जुग जोर । पान करत कहुँ तृप्ति न मानत पलक न देत अकोर ।—सूर (शब्द॰) । (ख) मंजु अंजन सहित जलकन चुवत लोचन चारु । स्याम सारस मग मनो ससि श्रवत सुधा सिंगारु ।—तुलसी (शब्द॰) ।
८. खग । पक्षी । विहग (को॰) ।
९. संगीत में एक ताल (को॰) ।
१०. छप्पय का ३७ वाँ भेद । इसमें ३४ गुरु, ८४ लघु, कुल ११८ वर्ण या १५१ मात्राएँ अथवा ३४ गुरु, ८० लघु कुल ११४ वर्ण या १४८ मात्राएँ होती हैं ।
सारस २ वि॰
१. तालाब संबंधी ।
२. सारस पक्षी संबंधी ।
३. चिल्लानेवाला । बुलानेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सारस mf(ई)n. (fr. सरस्) relating or belonging to or coming from a pond or lake, Kāv.; VarBṛS.; Suśr.
सारस m. (ifc. f(आ). ) the Indian or Siberian crane, Ardea Sibirica, Mn.; MBh. &c.
सारस m. a swan = हंस, Śiś. xii, 44 (Sch.)
a bird in general (cf. राज-स्˚)
the moon, L.
(in music) a kind of measure, Saṃgīt.
N. of a son of Garuḍa, MBh.
of a son of Yadu, Hariv.
of a hunchback (B. ˚सक), Mālav.
सारस n. a lotus, Caurap.
a woman's zone or girdle (= सारसन), L.
2. सारस mfn. crying, calling, Nalod.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1209,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सारस a. (सी f.) [सरस इदं अण्] 1 Belonging to a lake; Kāv. 3. 14; Nalod. 2. 40. --2 Belonging to or proceeding from a Sārasa. --सः 1 The (Indian) crane, or swan (according to some); विभिद्यमाना विससार सारसानुदस्य तीरेषु तरंगसंहतिः Ki. 8. 31, Śi. 6. 75, 12. 44, Me. 31; R. 1. 41. --2 A bird in general. --3 The moon. --सं 1 A lotus. --2 The zone or girdle of a woman. --सी A female (Indian) crane.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1119-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सारस न० सरो नियतवसतिरस्य अण् । १ पद्मे अमरः २ कट्यामरणे च । सहं रसेन स्वार्थे अण् । ३ चन्द्रे [] ४ स्वनामख्याते पक्षिणि पुंस्त्री० स्त्रियां ङीष् सरस इदम् अण् । ५ सरोवरसम्बन्धिनि त्रि० । “नद्य- शैलवराच्चाम्भा यत्र संस्रुत्य तिष्ठति । तत्सरोज जलं छन्नं सारसं परिकीर्त्तितम्” भावप्र० उक्ते ६ जलभेदे “सारसं सलिलं बल्यं तृष्णाघ्नं मधुरं लधु । रोचनं तुवरं रूक्षं वद्धमूत्रमलं हितम्” तत्रोक्तास्तद्गुणाः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5285-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सारसं, क्ली, (सरसि भवम् । सरस् + अण् ।) पद्मम् । इत्यमरः । १ । १० । ४० ॥ स्त्रीकट्या- भरणम् । इति केचित् ॥
सारसं, त्रि, (सरसि भवम् । सरस् + अण् ।) सरोवरोद्भवजलादि । तज्जलगुणाः । तथा, -- “नद्याः शैलवराच्चाम्भो यत्र संस्रुत्य तिष्ठति । तत् सरोजजलं छन्नं तदद्भः सारसं स्मृतम् ॥ सारसं सलिलं बल्यं तृष्णाघ्नं मधुरं लघु । रोचनं तुवरं रूक्षं बद्धमूत्रमलं सितम् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (यथा च । “क्षारं घनं वातकफानुकारि त्वग्दोषकृत् तत् कटु दीपनञ्च । प्रोक्तं विपाके भ्रमशोषकारि स्यात् सारसं नो सुखकारि वारि ॥” इति हारीते प्रथमस्थाने सप्तमेऽध्याये ॥)
सारसः, पुं, चन्द्रः । इति मेदिनी ॥
सारसः, पुं, स्त्री, (सरसि भवः । अण् ।) स्वनाम- ख्यातपक्षी । तत्पर्य्यायः । पुष्कराह्वः २ । इत्यमरः । २ । ५ । २२ ॥ गोनर्द्दः ३ नाङ्कुरः ४ लक्ष्मणः ५ लक्षणः ६ सरसीकः ७ सरोत्सवः ८ इति शब्दरत्नावली ॥ रसिकः ९ कामी १० । तन्मांसगुणाः । मधुरत्वम् । अम्लत्वम् । कषाय- त्वम् । महातिसारपित्तग्रहण्यर्शोनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ तस्य शकुनं यथा, -- “इष्टार्थसिद्धिः सकलासु दिक्षु स्यात् सारसद्वन्द्वविलोकनेन । श्रुत्वास्य पृष्ठे निनदं न गच्छेत् सिध्यत्यभीष्टं गृह एव यस्मात् ॥ वामेन योषित्कुललाभकारी शब्दस्तथाग्रे नृपतोऽर्थलब्ध्यै । यः सारसाभ्यां युगपद्विरावः कृतोऽचिरेण क्रमतोऽपि वामः । स वेदितव्यः कथितार्थकारी क्रौञ्चद्वयस्याप्ययमेव वर्गः ॥” इति वसन्तराजशाकुने सारसवर्गः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-338-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सारस" आता है (19)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सारसःसारस (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सारसः 📚 ➤ सरस इदम् अण् सरोवर संबंधी
संस्कृत: सारसः · पर्याय: पद्म, नलिन, अरविन्द, महोत्पल, सहस्रपत्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सारस 📚एक प्रकार का प्रसिद्ध सुंदर पक्षी जो एशिया, अफीका, आस्ट्रेलिया और युरो…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सारस
कमल के और नाम (१.१०.४१) — पंकेरुह, तामरस, सरसीरुह, बिसप्रसून, राजीव, पुष्कर, अम्भोरुह
सारस (२.५.२४) — पुष्कराह्व

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें