🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:52:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सारिका

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सारिका

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सारिका

अर्थ: एक प्रकार का पक्षी, मैना

व्युत्पत्ति: सरति गच्छति - सृ + ण्वुल् + टाप्, इत्वम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सारिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. सारिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. सारिका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. सारिका (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. सारिक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. सारिक (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सारिका (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासारिकासारिकेसारिकाः
द्वितीयासारिकाम्सारिकेसारिकाः
तृतीयासारिकयासारिकाभ्याम्सारिकाभिः
चतुर्थीसारिकायैसारिकाभ्याम्सारिकाभ्यः
पञ्चमीसारिकायाःसारिकाभ्याम्सारिकाभ्यः
षष्ठीसारिकायाःसारिकयोःसारिकाणाम्
सप्तमीसारिकायाम्सारिकयोःसारिकासु
सम्बोधनहे सारिकेहे सारिकेहे सारिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सारिका
सारिका
sārikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सारिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मैना नामक पक्षी । दे॰ मैना । उ॰—बन उपवन फल फुल, सुभग सर शुक सारिका हंस पारावत ।—सूर (शब्द॰) ।
२. सारंगी, सितार, वीण आदि तंत्र वाद्यों का ऊँचा उठा हुआ वह भाग जिसके ऊपर से होकर तार जाता है । घुड़िया । घोरिया (को॰) ।
३. चांडाल वीणा (को॰) ।
४. विश्वस्त व्यक्ति । चर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सारिका f. See next.
सारिका f. (= शारिका) Turdus Salica, Mn.; MBh. &c.
a confidante, Vās.
the bridge of a stringed instrument, Saṃg.
the Vinā of the Caṇḍālas, L.
N. of a Rākṣasī, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1209,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सारिका [सरति गच्छति सृ --ण्वुल्] A kind of bird; आत्मनो मुखदोषेण बध्यंते शुकसारिकाः Subhāṣ.; सारिकां पंजरस्थां Me. 85.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1119-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सारिका स्त्री सरति गच्छति सृ--ण्वुल् । पक्षिभेदे (शालिक) अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5286,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सारिका, स्त्री, (सरति गच्छतीति ॥ सृ + ण्वुल् टाप् ।) पक्षिविशेषः । इत्यमरः । ३ । ५ । ८ ॥ शालिक इति भाषा ॥ (यथा, रामायणे । २ । ५३ । २२ । “मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्षण ! सारिका । यत्तस्याः श्रूयते वाक्यं शुक पादमरेर्द्दश ॥”) तत्पर्य्यायः । पीतपादा २ गोराटी ३ गो- किराटीका ४ । इति हेमचन्द्रः ॥ शारिका ५ सारी ६ शारी ७ चित्रलोचना ८ । इति शब्दरत्नावलौ ॥ मधुरालापा ९ पूती १० मेधा- विनी ११ गोराण्टिका १२ गोकिराटी १३ गोरिका १४ कलहप्रिया १५ । इति राज- निघण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-340-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सारिका" आता है (14)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सारिकासारिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: सार + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: सारिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | सारिका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सारिका 📚 ➤ एक प्रकार का पक्षी, मैना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सारिका 📚मैना नामक पक्षी । दे॰ 'मैना'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सारिका = सारि + का तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • सारिका: सार + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें