🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:38:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सार्थः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सार्थः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सार्थः

अर्थ: अर्थयुक्त, सार्थक

संस्कृत: जन्तुसमूहः · पर्याय: सङ्घ

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सार्थ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सार्थ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासार्थःसार्थौसार्थाः
द्वितीयासार्थम्सार्थौसार्थान्
तृतीयासार्थेनसार्थाभ्याम्सार्थैः
चतुर्थीसार्थायसार्थाभ्याम्सार्थेभ्यः
पञ्चमीसार्थात् / सार्थाद्सार्थाभ्याम्सार्थेभ्यः
षष्ठीसार्थस्यसार्थयोःसार्थानाम्
सप्तमीसार्थेसार्थयोःसार्थेषु
सम्बोधनहे सार्थहे सार्थौहे सार्थाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सार्थ
सार्थ
sārtha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्राणियों का समूह (2.5.43) संघ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सार्थ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जंतुओं का समूह । पशुओं का झुंड ।
२. वणिकों का समुह । कारवाँ ।
३. समूह । गरोह । झुंड ।
४. व्यापारी माल (कौटि॰) ।
५. कारबार करनेवाला । व्यापारी । रोजगारी ।
६. धनी व्यक्ति (को॰) ।
७. तीर्थयात्री (को॰) ।
८. समाज । समूह । भीड़ । दल (को॰) ।
सार्थ २ वि॰
१. अर्थ सहित । जिसका अर्थ हो ।
२. उद्देश्ययुक्त । जिसका कुछ उद्देश्य हो (को॰) ।
३. समान अर्थ या महत्व का (को॰) ।
५. संपन्न । धनी (को॰) ।
६. जो उपयोगी या काम के लायक हो (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सार्थ mf(आ)n. having an object or business, ŚāṅkhBr.
anything that has attained its object, successful (as a request), Śak., Sch.
having property, opulent, wealthy, Rājat.
having meaning or purport, significant, important, Kusum.
of like meaning or purport, W.
serving a purpose, useful, serviceable, MW.
सार्थ m. a travelling company of traders or pilgrims, caravan, MBh.; R. &c.
a troop, collection of men, MBh.
a multitude of similar animals, herd, flock &c., Pañcat.
any company (एन, with gen. = ‘in the company of’, Campak.), collection, multitude, MBh.; Kāv. &c.
a member of any company, W.
a wealthy man, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1209,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सार्थ a. [अर्थेन सहितः; सृ-थन् स्वार्थे अण् वा] 1 Having meaning, significant. --2 Having an aim or object. --3 Of like meaning or import. --4 Useful, serviceable. --5 Wealthy, rich, opulent. --र्थः 1 A rich man. --2 A company of merchants, caravan (of traders); सार्थाः स्वैरं स्वकीयेषु चेरुर्वेश्मस्विवाद्रिषु R. 17. 64; see सार्थवाह. --3 A troop, collection of men; सार्थः प्रवसतो मित्रं Mb. --4 A herd, flock, (of animals of the same species); अथ कदाचित्तैरितस्ततो भ्रमाद्भिः सार्थाद् भ्रष्टः कथनको नामोष्ट्रो दृष्टः Pt. 1. --5 A collection or multitude in general; अर्थिसार्थः Pt. 1; त्वया चंद्रमसा चातिसंधीयते कामिजनसार्थः Ś. 3. --6 One of a company of pilgrims. --Comp. --ज a. bred in a caravan. --वाहः the leader of a caravan, a merchant, trader; Ś. 6.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1119-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सार्थ पु० सृ--थन् स्वार्थे अण् । १ समूहे २ जन्तुसमूहे अमरः “स जयत्यरिसार्थसार्थकीकृतनामा” नैषधम् । सह अर्थेन वाच्येन वा । ३ बणिक्समूहे मेदि० । ४ धनिनि त्रि० । कप् । सार्थक । ५ अर्थसहिते त्रि० ६ शब्दे पु० “सार्थकः स्वार्थबोधकृदिति” शब्दशक्तिप्रकाशिका ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5286,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सार्थः, पुं, (सरतीति । सृ + “सर्त्तेर्णिच्च ।” उणा० २ । ५ । इति थन् । सच णित् ।) जन्तुसंघः । इत्यमरः । २ । ६ । ४१ ॥ बणिक्समूहः । (यथा, रघुः । १७ । ६४ । “वापीष्विव स्रवन्तीषु वनेषूपवनेष्विव । सार्थाः स्वैरं स्वकीयेषु चेरुर्वेश्मस्विवाद्रिषु ॥”) समूहमात्रम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, बृहत्- संहितायाम् । ८६ । ४९ । “पश्चिमे शर्व्वरीभागे नोप्तृकोलूकपिङ्गलाः । सर्व्व एव विपर्य्यस्ता ग्राह्याः सार्थेषु योषि- ताम् ॥”)
सार्थः, त्रि, अर्थेन सह वर्त्तमानः । अर्थयुक्तः । इति हेमचन्द्रः ॥ यथा, वनपर्व्वणि । [] “सार्थः प्रसवतो मित्रं भार्य्या मित्रं गृहे सतः । आतुरस्य भिषङ्मित्र’ दानंमित्रं मरिष्यतः ॥” इति शुद्धितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-340-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सार्थ" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सार्थःसार्थ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सार्थः 📚 ➤ अर्थयुक्त, सार्थक
संस्कृत: जन्तुसमूहः · पर्याय: सङ्घ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सार्थ 📚जंतुओं का समूह । पशुओं का झुंड🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सार्थ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬