🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:46:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

साहस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

साहस

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

साहस

अर्थ: प्रचण्डता, बल, लूटखसोट

संस्कृत: दण्डः · पर्याय: दम, दण्ड, काण्ड, अत्यय, औशीर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. साहस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. साहस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — साहस (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासाहसम्साहसेसाहसानि
द्वितीयासाहसम्साहसेसाहसानि
तृतीयासाहसेनसाहसाभ्याम्साहसैः
चतुर्थीसाहसायसाहसाभ्याम्साहसेभ्यः
पञ्चमीसाहसात् / साहसाद्साहसाभ्याम्साहसेभ्यः
षष्ठीसाहसस्यसाहसयोःसाहसानाम्
सप्तमीसाहसेसाहसयोःसाहसेषु
सम्बोधनहे साहसहे साहसेहे साहसानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — साहस
साहस
sāhasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दण्ड (2.8.21) दम · दण्ड
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
साहस संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह मानसिक गुण या शक्ति जिसके द्वारा मनुष्य यर्थष्ट बल के अभाव में भी कोई भारी काम कर बैठता है या दृढ़तापूर्वक विपत्तियों या कठिनाइयों आदि का सामना करता है । हिम्मत । हियाव । जैसे, — वह साहस करके डाकुओ पर टूट पड़ा । क्रि॰ प्र॰— करना । — दिखलाना । — होना ।
२. जबरदस्ती दूसरे का धन लेना । लूटना ।
३. कोई बुरा काम । दुष्ट कर्म ।
४. द्वेष ।
५. अत्याचार ।
६. क्रूरता । बेरहमी ।
७. परस्त्री गमन ।
८. बलात्कार ।
९. दंड़ । सजा । त
१०. जुर्माना ।
११. अविमृश्यकारिता । अविवेकिता । औद्धत्य । उतावलापन ।
१२. वह अग्नि जिसपर यज्ञ के लिये चरु पकाया जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
साहस mfn. (fr. सहस्) over-hasty, precipitate, rash, inconsiderate, foolhardy, Hariv.
साहस m. N. of Agni at the Pāka-yajña, Gṛhyās.
साहस m. n. punishment, fine (regarded as of three kinds, the highest being called Uttama; half of that, Madhyama; and half of that, Adhama), Mn.; Yājñ. &c.
साहस (अम्), n. (ifc. f(आ). ) boldness, daring, rashness, temerity, any precipitate or reckless act, MBh.; Kāv. &c.
n. overstraining, Car.
violence, force, rapine, rape, robbery, felony, aggression, cruelty, Gaut.; Āpast.; Nār.
adultery, Nār.
hatred, enmity, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1212,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
साहसं [सहसा बलेन निर्वृत्तं अण्] 1 Violence, force, rapine; Ms. 7. 48. --2 Any criminal act (such as robbery, rape, felony &c.), a heinous crime, an aggressive act. --3 Cruelty, oppression; Śi. 9. 59. --4 Boldness, daring, daring courage; साहसे श्रीः प्रतिवसति Mk. 4. --5 Precipitation, rashness, temerity, an inconsiderate or reckless act, a rash or daring act; तदपि साहसाभासं Māl. 2; किमपरमतो निर्व्यूढं यत्करार्पणसाहसं 9. 10; Pt. 1. 191; Ki. 17. 42. --6 Punishment, chastisement, fine (m. also in this sense), see Ms. 8. 138; Y. 1. 66, 365. --Comp. --अंकः {1} an epithet of king Vikramāditya. {2} of a poet. {3} of a lexicographer. --अध्यवसायिन् a. acting rashly or with inconsiderate haste. --एकरसिक a. wholly intent on violence, ferocious, brutal. --कारिन् a. {1} bold, audacious. {2} rash, inconsiderate. --लांछन a. characterized by boldness.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1122-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
साहसं, क्ली, (सहसा बलेन निर्वृत्तम् । सहस् + “तेन निर्वृ त्तम् ।” ४ । २ । ६८ । इति अण् ।) दण्डः । इत्यमरः । २ । ८ । २१ ॥ स च त्रिविधः । यथा, याज्ञवल्क्यः । “साशीतिपणसाहस्रो दण्ड उत्तमसाहसः । तदूर्द्धं मध्यमः प्रोक्तस्तदर्द्धमधमः स्मृतः ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥ बलात्कारकृतकार्य्यम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, “वेगरोधात् क्षयाच्चैव साहसाद्विषमाशनात् । त्रिदोषो जायते यक्ष्मा गदो हेतुचतुष्टयात् ॥” इति माधवकरसंगृहीतरुग्विनिश्चये यक्ष्माधि- कारे ॥ “साहसादिति साहसो बलवद्विग्रहादि- रूपः क्षोभहेतुत्वेन कारणत्वम् ॥” इति तट्टी- कायां विजयरक्षितः ॥ * ॥ दुष्कृतकर्म्म । अवि- मृष्यकृतिः । (यथा, महाभारते । १ । ४२ । १ । “यद्येतत् साहसं तात ! यदि वा दुष्कृतं कृतम् प्रियं वाप्यप्रियं वा ते वागुक्ता न मृषा भवेत् ॥”) द्वेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ प्रश्चाद्दोषमनालोच्य करणम् । तत्तु चीर्य्यपरदारगमनादि । इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥ * ॥ साहसमाह नारदः मनुष्यमारणं स्तेयं परदाराभिमर्षणम् । पारुष्यमनृतञ्चैव साहसं पञ्चधा स्मृतम् ॥” अत्र सद्य एवोत्तरदापनम् । यथा, -- साहसस्तेयपारुष्यगोऽभिशापात्यये स्त्रियाम् । विवादयेत् सद्य एव कालोऽन्यत्रेच्छया स्मृतः ॥” विवादयेत् सद्य एवोत्तरं दापयेत् । इति शूल- पाणिः ॥ तत्र दासादयोऽपि साक्षिणो भवन्ति यथा, उशना । “दासोऽन्धो वधिरः कुष्ठी स्त्रीबालस्थविरा- दयः । एतेऽप्यनभिसम्बन्धाः साहसे साक्षिणो मताः ॥” इति व्यवहारतत्त्वम् ॥ [] (तद्युक्ते, त्रि । यथा, हरिवंशे भविष्यपर्व्वणि । ३९ । ३७ । “न जाने इति यद्ब्रूषे किमतः साहसं वचः ॥”)
साहसः, पुं, (सहसे बलाय हितः । सहस् + अण् ।) अग्निविशेषः । यथा, -- “प्रायश्चित्ते विधुश्चैव पाकयज्ञे तु साहसः । लक्षहोमे च वह्निः स्यात् कोटिहोमे हुता- शनः ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-344-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "साहस" आता है (40)
आरभट साहसी व्यक्तिपौरुष्य साहसचारभटी साहसखमदम पुरुषार्थ । साहसजबहा जीवट । साहस । हिम्मत । जैसे,— उसवे बड़े जबहे का काम कियाजीवट हृदय की दृढ़ता । जिगरा । साहस । हिम्म्त । मरदानगीहिआव साहस । जिगरा । हिम्मत । विशेष दे॰ 'हियाव'हीअर पु † संज्ञा पुं॰ हिआव । साहस । हृदयजिगरा साहस । हिम्मत । जीवटजुरअत साहस । हिम्मत । हियाव । जबहाहियाव कोई कठिन काम करने की मानसिक दृढ़ता । साहस । हिम्मत । जीवटहिम्मत कोई कठिन या कष्टसाध्य कर्म करने की मानसिक दृढ़ता या बल । साहस । जिगरा …हृत्सार साहस । हिम्मत । कलेजादिलगुरदा हिम्मत । साहस । बहादुरीपोटा † वि॰ तराबोरअष्टक आठ वस्तुऔ का संग्रह, जैसे-हिंग्वष्टकपौरुष पुरुष का भाव । पुरुषत्व । पुंसत्वउत्साह वह प्रसन्नता जो किसी आनेवाले सुख को सोचकर होती है और मनुष्य को कार्य म…प्रागल्भ्य प्रगल्भता । वीरतानृम्ण प्रसन्न करनेवालाधृष्टि हिरण्याक्ष का एक पुत्रअनिर्वेद क्लांति का अभाव । निराशा का अभावशूष गुंजायमानस्पर्द्धा स्पर्धा संज्ञा स्त्री॰हवस लालसा । कामना । चाह । जैसे,—हमें अब किसी बात की हवस नहीं हैकसबल शक्ति । सामर्थ्य । बल । जोर । ताकतजिगर कलेजा । यौ॰—जिगर कुल्फ = जिगर का ताला । हृदयरूपी तालामरदई ‡ संज्ञा स्त्री॰कलेजा प्राणियों का एक भीतरती अवयब । विशेष—यह छाती के भीतर बाई ओर को फैला हुआ…गुरदा रिढ़दार जीवों के अंदर का एक अंग जो पीठ और रीढ़ के दोनों ओर कमर के पास …जियारा † संज्ञा पुं॰जियारी पु † संज्ञा स्त्री॰डिग्गी पोखरा । बावली । जैसे, लालडिग्गीदिलेरी बहादुरी । वीरतापित्ता जिगर में वह थैली जिसमें पित्त रहता है । पित्ताशय । विशेष विवरण के लिये…मजबूती मजबूत का भाव । दृढ़ता । पुष्टता । पक्कापनदिलावरी बहादुरी । शूरतापुरषातन पु † संज्ञा पुं॰मरदानगी वीरता । शूरता । शौर्यसत्वोद्रेक उत्तम प्रकृति की अधिकता या उमंग

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
साहससाहस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

साहस 📚 ➤ प्रचण्डता, बल, लूटखसोट
संस्कृत: दण्डः · पर्याय: दम, दण्ड, काण्ड, अत्यय, औशीर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
साहस 📚वह मानसिक गुण या शक्ति जिसके द्वारा मनुष्य यर्थष्ट बल के अभाव में भी क…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
साहस
दण्ड (२.८.२१) — दम, दण्ड

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें