🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:31:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सिध्म

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सिध्म

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सिध्म

अर्थ: छाला, ददोरा, खुजली

संस्कृत: सिध्मरोगः · पर्याय: किलास

व्युत्पत्ति: सिध् + मन्, किच्च (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सिध्म (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सिध्मन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. सिध्मन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. सिध्मन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सिध्म (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासिध्मम्सिध्मेसिध्मानि
द्वितीयासिध्मम्सिध्मेसिध्मानि
तृतीयासिध्मेनसिध्माभ्याम्सिध्मैः
चतुर्थीसिध्मायसिध्माभ्याम्सिध्मेभ्यः
पञ्चमीसिध्मात् / सिध्माद्सिध्माभ्याम्सिध्मेभ्यः
षष्ठीसिध्मस्यसिध्मयोःसिध्मानाम्
सप्तमीसिध्मेसिध्मयोःसिध्मेषु
सम्बोधनहे सिध्महे सिध्मेहे सिध्मानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सिध्म
सिध्म
sidhma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सफ़ेद दाग़/चर्म रोग (2.6.53) किलास
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सिध्म १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुष्ठ रोग ।
२. कोढ़ का दाग ।
३. खाज । विचर्चिका । खुजली [को॰] ।
सिध्म २ वि॰
१. सफेद दागवाला ।
२. श्वेत कुष्ठवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सिध्म mfn. (for 2. See p. 1217, col. 1) going straight to a goal or object aimed at, RV. i, 33, 13.
2. सिध्म mf(आ)n. (of doubtful derivation) white-spotted (accord. to others ‘leprous’), TS.
सिध्म m. n. one of the 18 forms of leprosy (= महाकुष्ठ), Car.; Bhpr.
सिध्म n. a blotch, scab, W.
3. सिध्म in comp. for सिध्मन्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1216,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सिध्मं, सिध्मन् n. [सिध्-मन् किच्च] 1 Blotch, scab. --2 Leprosy. --3 A leprous spot.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1124-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सिध्म न० सिध--मन् किच्च । किलासरोगे हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5297,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सिध्म, [न्] क्ली, (सिध + मन् । स च कित् ।) किलासरोगः । इत्यमरः । २ । ६ । ५३ ॥ (यथा, सुश्रुते । २ । ५ । “क्षुद्रकुष्ठान्यपि स्थूलारुष्कं महाकुष्ठमेककुष्ठ- ञ्चर्म्मदलं विसर्पः परिसर्पः सिध्म विचर्च्चिका किटिमं पामा रकसा चेति ॥”)
सिध्मं, क्ली, (सिध + बाहुलकात् मक् ।) किलास- रोगः । इति हेमचन्द्रः ॥ सप्तमहाकुष्ठान्तर्गत- कुष्ठरोगविशेषः । तल्लक्षणं यथा, -- “श्वेतं ताम्रं तनु च यद्रजो घृष्टं विमुञ्चति । प्रायश्चोरसि तत् सिध्ममलावुकुसुमोपमम् ॥” इति माधवकरः ॥ त्वङ्मात्रगता सिध्मपुष्पिका इति अलावुपुष्पवत् श्वेतं सिध्मं सिध्मपुष्पिका । महाकुष्ठन्तु सिध्मं धातुप्रविष्टं सिध्मपुष्पिकेतरं श्वेतलोहितवर्णम् एतेन सिध्मस्य द्वैविध्यं सूचितम् । इति विजय- रक्षितादयः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-352-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सिध्मसिध्म (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सिध्मन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | सिध्मन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सिध्म 📚 ➤ छाला, ददोरा, खुजली
संस्कृत: सिध्मरोगः · पर्याय: किलास

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सिध्म 📚कुष्ठ रोग🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सिध्म

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सिध्म: सिध् + मन्, किच्च (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें