🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:29:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सिरा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सिरा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सिरा

अर्थ: शरीर की नलिकाकार वाहिका

संस्कृत: धमनिः · पर्याय: नाडी, धमनि

व्युत्पत्ति: सिर + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सिरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. सिरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. सिरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. सिरा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. सिर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. सिर (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सिरा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासिरासिरेसिराः
द्वितीयासिराम्सिरेसिराः
तृतीयासिरयासिराभ्याम्सिराभिः
चतुर्थीसिरायैसिराभ्याम्सिराभ्यः
पञ्चमीसिरायाःसिराभ्याम्सिराभ्यः
षष्ठीसिरायाःसिरयोःसिराणाम्
सप्तमीसिरायाम्सिरयोःसिरासु
सम्बोधनहे सिरेहे सिरेहे सिराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सिरा
सिरा
sirā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सिरा १ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ सिर]
१. लंबाई का अंत । लंबाई के दो छोरों में से कोई एक । छोर । टोंक । जैसे,—एक सिरे से दूसरे सिरे तक ।
२. ऊपर का भाग । शीर्ष भाग ।
३. अंतिम भाग । आखिरी हिस्सा ।
४. आरंभ का भाग । शुरू का हिस्सा । जैसे,—(क) सिरे से कहो, मैने सुना नहीं । (ख) अब वह काम नए सिरे से करना पड़ेगा । (ग) सिरे से आखीर तक ।
५. नोक । अनी ।
६. अग्रभाग । अगला हिस्सा । मुहा॰—सिरे का = अव्वल दरजे का । पल्ले सिरे का । सिरे का रंग = सबसे प्रधान रंग । जेठा रंग । (रँगरेज) ।
सिरा २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. रक्तनाड़ी ।
२. सिँचाई की नाली ।
३. खेत की सिँचाई ।
४. पानी की पतली धारा ।
५. गगरा । कलसा । डोल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सिरा f. (fr. √ सृ) a stream, water, RV. i, 121 (cf. Naigh. i, 12; often written शिरा)
any tubular vessel of the body, a nerve, vein, artery, tendon &c., Suśr.; Yājñ.; MBh. &c.
a vein-like channel or narrow stream of river water, VarBṛS.
lines which cross each other like veins, ib.
a bucket, baling-vessel, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1217,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सिरा 1 Any tubular vessel of the body (as a vein, artery, nerve &c.). --2 A bucket, baling vessel. --3 Ved. A stream. --Comp. --उत्पातः {1} a disease of the veins &c. {2} redness and inflammation of the eyes. --जालः enlargement of the vessels of the eye. --मोक्षः, --व्यधः, --व्यधनं venesection.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1124-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सिरा, स्त्री, (सिनोतीति । षिञ् बन्धने + रक् । इत्युणादौ उज्ज्वलः । २ । १३ ।) नाडी । (यथा, सुश्रुते । ३ । ७ । “व्याप्नुवन्त्यभितो देहं नाभितः प्रसृताः सिराः प्रतानाः पद्मिनीकन्दाद्विसादीनां यथा जलम् ॥” यथा च । “ध्मानाद्धमन्यः स्रवणात् स्रोतांसि सरणात् सिराः ॥” इति चरके सूत्रस्थाने त्रिंशेऽध्याये ॥ तथा च । “सप्त सिराशतानि भवन्ति । याभिरिदं शरीर- माराम इव जलहारिणीभिः केदार इव च कुल्याभिरुपस्निह्यतेऽनुगृह्यते चाकुञ्चनप्रसा- रणादिभिर्विशेषैः । द्रुमपत्रसेवनीनामिव च तासां प्रतानास्तासां नाभिर्मूलं ततश्च प्रस- रन्त्यूर्द्ध्वमधस्तिर्य्यक् च ॥ भवतश्चात्र ॥ यावत्यस्तु सिरा काये सम्भवन्ति शरीरिणाम् । नाभ्यां सर्व्वा निबद्धास्ताः प्रतन्वन्ति समन्ततः ॥ नाभिस्थाः प्राणिनां प्राणाः प्राणान्नाभिर्व्युपा- श्रिता । [] सिराभिरावृता नाभिश्चक्रनाभिरिवारकैः ॥ तासां मूलसिराश्चत्वारिंशत्तासां वातबाहिन्यो दश पित्तवाहिन्यो दश कफवाहिन्यो दश दश रक्तवाहिन्यः । तासान्तु वातवाहिनीनां वात- स्थानगतानां पञ्चसप्ततिशतं भवति तावत्य एव पित्तवाहिन्यः पित्तस्थाने कफवाहिन्यश्च कफ- स्थाने रक्तवाहिन्यश्च यकृत्प्ली ह्नोरेवमेतानि सप्त सिराशतानि । तत्र वातवाहिन्यः सिरा एकस्मिन् सक्थ्निपञ्च- विंशतिः एतेनेतरसक्थिबाहू च व्याख्यातौ । विशेषतस्तु कोष्ठे चतुस्त्रिंशत्तासां गुदमेढ्राश्रिताः श्रोण्यामष्टौ द्वे द्वे पार्श्वयोः षट् पृष्ठे तावत्य एव चोदरे दश वक्षसि । एकचत्वारिंशज्जत्रुण ऊर्द्धं तासां चतुर्द्दश ग्रीवायां कर्णयोश्चतस्रः । नव जिह्वायाम् । षट्नासिकायाम् । अष्टौ नेत्रयोः । एवमेतत् पञ्चसप्तत्यधिकशतं वातवहानां सिराणां व्याख्यातम् । एष एव विभागः शेषा- णामपि । विशेषतस्तु पित्तवाहिन्यो नेत्रयोर्द्दश कर्णयोर्द्वे । एवं रक्तवहाः कफवहाश्च । एव- मेतानि सप्त सिराशतानि सविभागानि व्याख्या- तानि । भवन्ति चात्र । क्रियाणामप्रतीघातममोहं बुद्धिकर्म्मणाम् । करोत्यन्यान् गुणांश्चापि स्वाः सिराः पवन- श्चरन् ॥ यदा तु कुपितो वायुः स्वाः सिराः प्रतिपद्यते । तदास्य विविधा रोमा जायन्ते वातसम्भवाः ॥ भ्राजिष्णुतामन्नरुचिमग्निदीप्तिमरोगताम् । संसर्पत् स्वाः सिराः पित्तं कुर्य्याच्चान्यान् गुणानपि ॥ यदा प्रकुपितं पित्तं सेवते स्ववहाः सिराः । तदास्य विविधा रोगा जायन्ते पित्तसम्भवाः ॥ स्नेहमङ्गेषु सन्धीनां स्थैर्य्यं बलमुदीर्णताम् । करोत्यन्यान् गुणांश्चापि बलासः स्वाः सिरा- श्चरन् ॥ यदा तु कुपितः श्लेष्मा स्वाः सिराः प्रतिपद्यते तदास्य विविधा रोगा जायन्ते श्लेष्मसम्भवाः ॥ धातूनां पूरणं वर्णं स्पर्शज्ञानमसंशयम् । स्वाः सिराः सञ्चरद्रक्तं कुर्य्याच्चान्यान् गुणानपि यदा तु कुपितं रक्तं सेवते स्ववहाः सिराः । तदास्य विविधा रोगा जायन्ते रक्तसम्भवाः ॥ नहि वातं सिराः काश्चिन्न पित्तं केवलन्तथा । श्लेष्माणं वा वहन्त्येता अतः सर्व्ववहा स्मृताः ॥ प्रदुष्टानां हि दोषाणा मुच्छ्रितानां प्रधाबताम् ध्रुवमुन्मार्गगमनमतः सर्व्ववहाः स्मृताः ॥ तत्रारुणा वातवहाः पूर्य्यन्ते वायुना सिराः । पित्तादुष्णाश्च नीलाश्च शीता गौर्य्यः स्थिराः कफात् ॥ असृग्वहास्तु रोहिण्यः सिरा नात्युष्णशीतलाः अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि न विध्येद्याः सिरा भिषक् ॥ वैकल्यं मरणञ्चापि व्यधात्तासां ध्रु वं भवेत् । सिराशतानि चत्वारि विद्याच्छाखासु वुद्धिमान् [] षट्त्रिंशच्च शतं कोष्ठे चतुःषष्टिञ्च मूर्द्धनि । शाखासु षोडश सिराः कोष्ठे द्वात्रिंशदेव तु ॥ पञ्चाशज्जत्रुणश्चोर्द्धमवेध्याः परिकीर्त्तिताः ॥” इति सुश्रुते शारीरस्थाने सप्तमेऽध्याये ॥) अम्बु, वाहिनी । इति हेमन्द्
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सिरा" आता है (17)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सिरासिरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सिरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | सिरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सिरा 📚 ➤ शरीर की नलिकाकार वाहिका
संस्कृत: धमनिः · पर्याय: नाडी, धमनि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सिरा 📚लंबाई का अंत । लंबाई के दो छोरों में से कोई एक । छोर । टोंक । जैसे,—एक…🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सिरा
कोटि (३.३.४४) — उत्कर्ष, आश्रय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें