🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:11:36 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सीमन्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सीमन्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सीमन्त

अर्थ: सीम्नोऽन्तः, शक.पररुपम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सीमन्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सीमन्ता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: सीमन् + तल् (भाववाचक)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सीमन्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासीमन्तःसीमन्तौसीमन्ताः
द्वितीयासीमन्तम्सीमन्तौसीमन्तान्
तृतीयासीमन्तेनसीमन्ताभ्याम्सीमन्तैः
चतुर्थीसीमन्तायसीमन्ताभ्याम्सीमन्तेभ्यः
पञ्चमीसीमन्तात् / सीमन्ताद्सीमन्ताभ्याम्सीमन्तेभ्यः
षष्ठीसीमन्तस्यसीमन्तयोःसीमन्तानाम्
सप्तमीसीमन्तेसीमन्तयोःसीमन्तेषु
सम्बोधनहे सीमन्तहे सीमन्तौहे सीमन्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सीमन्त
सीमन्त
sīmanta
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सीमन्त m. (ifc. आ; cf. सीमान्त) parting of the hair, AV.; GṛŚrS.; MBh. &c.
= सीमन्तोन्-नयन below, Yājñ. i, 11
a line of separation on the human body (14 are enumerated, corresponding to the joints of the bones or Asthi-saṃghātas), Suśr.
a boundary, limit, MBh.
N. of a son of king Bhadra-sena, Cat.
of a poet, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1218,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सीमंतः [सीम्नोंऽतः शकं˚] 1 A boundary-line, land-mark. --2 The parting line of the hair, the hair parted on each side of the head so as to leave a line; सीमंते च त्वदुपगमजं यत्र नीपं वधूनां Me. 65; Śi. 8. 69; Mv. 5. 44. --3 A land-mark. --Comp. --उन्नयनं ‘parting of the hair’, one of the twelve Saṃskāras or purificatory rites observed by women in the fourth, sixth, or eighth month of their pregnancy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1125-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सीमन्त पु० सीम्नोऽन्तः शक० । १ केशान्तर्गतवर्त्माकारे पदार्थे (सिँति) हेमच० २ केशरचनाभेदे । “षष्ठेऽष्टमे वा सीमन्त” इत्युक्ते गर्भावधिके षष्ठे अष्टमे वा मासि कर्त्तव्ये ३ गर्भ- संस्कारभेदे च सीमन्तोन्नयनशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5299,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सीमन्तः, पुं, (सीम्नोऽन्तः । शकन्ध्वादित्वात् साधुः ।) केशेषु बर्त्म । इति हेमचन्द्रः ॥ सिंति इति भाषा ॥ (यथा महाभारते । १ । ४४ । २ “अपश्यन्त तथा यान्तमाकाशे नागमुत्तमम् । सीमन्तमिव कुर्व्वाणं नभसः पद्मवर्च्चसम् ॥”) सीमन्तोन्नयनसंस्कारः । यथा, याज्ञवल्क्यः । १ । ११ । “गर्भाधानमृतौ पुंसःसवनं स्पन्दनात् पुरा । षष्ठेऽष्टमे वा सीमन्तः प्रसवे जातकर्म्म च ॥” (प्रत्यङ्गविशेषः । यथा, सुश्रुते । ३ । ५ । “चतुद्दशैव सीमन्ताः । ते चास्थिसघातवद्गण- नीया यतस्तैर्युक्ता अस्थिसंघाताः । ये ह्युक्ताः संघातास्तु खल्वष्टादशैकेषाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-357-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सीमन्त" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सीमन्तसीमन्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सीमन्ता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: सीमन् + तल् (भाववाचक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सीमन्त 📚 ➤ सीम्नोऽन्तः, शक.पररुपम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सीमन्त 📚m. (ifc. आ; cf. सीमान्त) parting of the hair, AV.; GṛŚrS.; MBh. &c🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬