🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:37:42 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुकेत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुकेत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुकेत

अर्थ: (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: ज्ञाने

अंग्रेज़ी: to know, to understand

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. केत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + कित् + घञ्
  2. केत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + केत + अच्
  3. सुकेत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. सुकेत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — केत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकेतःकेतौकेताः
द्वितीयाकेतम्केतौकेतान्
तृतीयाकेतेनकेताभ्याम्केतैः
चतुर्थीकेतायकेताभ्याम्केतेभ्यः
पञ्चमीकेतात् / केताद्केताभ्याम्केतेभ्यः
षष्ठीकेतस्यकेतयोःकेतानाम्
सप्तमीकेतेकेतयोःकेतेषु
सम्बोधनहे केतहे केतौहे केताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कित् (जुहोत्यादिगण) · अर्थ: (ज्ञाने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचिकेत्तिचिकित्तःचिकितति
मध्यमचिकेत्सिचिकित्थःचिकित्थ
उत्तमचिकेत्मिचिकित्वःचिकित्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चिकेत्ति · लिट्: चिकेत · लुट्: केतिता · लृट्: केतिष्यति · लोट्: चिकित्तात् · लङ्: अचिकेत् · विधिलिङ्: चिकित्यात् · आशीर्लिङ्: कित्यात् · लुङ्: अकेतीत् · लृङ्: अकेतिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: केतन · ण्वुल्: केतकः · तृच्: केतिता · ण्यत्: केत्यः · तव्य: केतितव्यः · अनीयर्: केतनीयः · क्त: कितितः · क्तवतु: कितितवान् · शतृ: चिकितत्/चिकितद् · स्य-शतृ: केतिष्यन् · क्त्वा: कितित्वा · ल्यप्: प्रकित्य · तुमुन्: केतितुम् · णमुल्: केतम् · घञ्: केतः · क्तिन्: कित्ति · क्वसु: चिकित्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — केत
केत
keta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
केत संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घर । भवन ।
२. स्थान । जगह । बस्ती । उ॰—फूल छूल फिर पूछौ जो पहूँ जो वहि केत । तन नेउछावर कं मिलौं ज्यों मधुकर जिउ देत ।—जायसी (शब्द॰) ।
३. केतु । ध्वजा ।
४. बुद्धि । प्रज्ञा ।
५. संकला । इच्छाशक्ति ।
६. मंत्रणा । सलाह ।
७. अन्न । जैसे,—केतपू ।
८. पु केतु नाम का एक ग्रह । उ॰ शनिवार तीसरौ छठौ केत ।— प॰ रासो, पृ॰ ५४ ।
९. आमंत्रण । निमंत्रण (को॰) ।
१०. संपत्ति (को॰) ।
११. आकाश (को॰) ।
१२. पु केवड़ा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केत m. (√ 4. चित्) desire, wish, will, intention [‘wealth’, ‘atmosphere, sky’, Sāy.] RV.; VS.; TS.; ŚāṅkhŚr.
a house, abode, BhP.
mark, sign, BhP. i, 16, 34
apparition, shape, Naigh. iii, 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (308,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केत a. [कित्-आधारे घञ्] Knowing. learned. --तः 1 A house, abode. --2 Living, habitation. --3 A banner, --4 Will, intention. desire. --5 Summons, invitation. --6 Apparition, form, shape. --7 Wealth. --8 Atmosphere, sky. --9 Intellect, judgment.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0422-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केत मन्त्रणे निःश्रावणे (यथोचितभाषणे) च अद० चु० उ० सक० सेट् । केतयति ते अचिकेतत् त केतयाम् बभूव आस चकार चक्रे । केतितः सङ्केतः “क्षत्रधर्म्माण- मप्याजौ केतयेत् कुलजं द्विजम्” भा० आनु० १५ ९५ “केतितस्तु यथान्यायं हव्यकव्ये द्विजोत्तमः” ननुः । सम् + इच्छाभेदे शब्दस्यार्थबोधकव्यापारे । “सङ्केतो गृह्यते जातौ गुणद्रव्यक्रियासु च” काव्यप्र० “साक्षात् सङ्केतितं योऽर्थम्” सा० द० अभिप्रायसूचके चेष्टाभेदे (इसारा) सक० “नामगृहीतं कृतसङ्केतम्” जय० “कान्तार्थिनी तु या याति सङ्केतं साऽभिसारिका” अमरः
केत पु० कित--आधारे घञ् । १ निवासे “अब्जकुलिशाङ्कुश केतुकेतैः” भाग० १, १६, २६, भावे घञ् । २ वासे च “अवाङ् मुखाः पक्षिगणाः विशन्ति केतार्थमिवाशु वृक्षम्” भा० क० ४३३८ । ३ प्रज्ञायां निरुक्त० ४ संकल्पे “देवासो अनु केतमायन्” ऋ० ४, २६, २, । “केतं संकल्पम्” भा० । ५ मन्त्रणे च । “आविष्टना पैजवनस्य केतम्” ऋ० ७, १८, २५, “केतं मन्त्रणम्” भा० ६ ज्ञातरि त्रि० । “प्रकेतोऽसि रुद्रेभ्यः” ताण्ड्य० ब्रा० १, १९, १०, प्रकेतः प्रकृष्टं ज्ञातासि” भा० । ७ ध्वजे पु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2230,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केत, त् क मन्त्रणे । निःश्रावणे । इति कविकल्प- द्रुमः ॥ (अदन्तचुरां-परं-सकं-सेट् । मन्त्रणे नि- मन्त्रणे । अचिकेतत् । निःश्रावणं समयोद्भा- षणम् । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-186-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुकेतकेत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + कित् + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: केत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + केत + अच् | सुकेत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुकेत 📚 ➤ (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: ज्ञाने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
केत 📚घर । भवन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सुकेत: सु + कित् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें