🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:03:21 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुताः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुताः

अर्थ: उड़ेला गया

संस्कृत: पुत्री · पर्याय: आत्मजा, तनया, सूनू, पुत्री

व्युत्पत्ति: सु + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सुता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सु + क्त
  2. सुता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सु + क्त
  3. सुत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सु + क्त
  4. सुता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: सु + क्त
  5. सुत (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: सु + क्त
  6. सुता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — सुता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासुतासुतेसुताः
द्वितीयासुताम्सुतेसुताः
तृतीयासुतयासुताभ्याम्सुताभिः
चतुर्थीसुतायैसुताभ्याम्सुताभ्यः
पञ्चमीसुतायाःसुताभ्याम्सुताभ्यः
षष्ठीसुतायाःसुतयोःसुतानाम्
सप्तमीसुतायाम्सुतयोःसुतासु
सम्बोधनहे सुतेहे सुतेहे सुताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — सु (भ्वादिगण) · अर्थ: उत्पन्न करना, पैदा करना, गर्भ धारण करना, अद्भुत सामर्थ्य होना, अमानवी पराक्रम होना (प्रसवैश्वर्ययोः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसवतिसवतःसवन्ति
मध्यमसवसिसवथःसवथ
उत्तमसवामिसवावःसवामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सवति · लिट्: सुषाव · लुट्: सोता · लृट्: सोष्यति · लोट्: सवतात् · लङ्: असवत् · विधिलिङ्: सवेत् · आशीर्लिङ्: सूयात् · लुङ्: असौषीत् · लृङ्: असोष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सवन · ण्वुल्: सावकः · तृच्: सोता · यत्: सव्यः · ण्यत्: साव्यः · तव्य: सोतव्यः · अनीयर्: सवनीयः · क्त: सुतः · क्तवतु: सुतवान् · शतृ: सवन् · स्य-शतृ: सोष्यन् · क्त्वा: सुत्वा · ल्यप्: प्रसुत्य · तुमुन्: सोतुम् · णमुल्: सावम् · क्तिन्: सुति · क्वसु: सुषुवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सुता
सुता
sutā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. लड़की । कन्या । पुत्री । बेटी ।
२. सखी । सहेली । (डिं॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुता (आ), f. See below.
सुता f. (ifc. f(आ). ) a daughter, Mn.; MBh. &c.
the plant Alhagi Maurorum, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1219,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुता A daughter; तमर्थमिव भारत्या सुतया योक्तुमर्हसि Ku. 6. 79.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1131-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुता, स्त्री, (सूयते स्म या । सु + क्तः । टाप् ।) स्त्यपत्यम् । कन्या । इति मेदिनी ॥ यथा, -- “आत्मजस्तनयः सूनुः सुतः पुत्त्रः स्त्रियां त्वमी । आहुर्दहितरं सर्व्वे -- ॥” इत्यमरः । २ । ६ । २७-२८ ॥ “अमी आत्मजाद्याः स्त्रियां वर्त्तमाना दुहितर- माहुः । यथा । आत्मजा । तनया । सूनोः प्रत्ययान्तराभावात् स्त्रियामपि सूनुरेव । सुता पुत्त्रा । स्वार्थे के केऽकस्व इति ह्रस्वत्वे द्वैषसूत- पुत्त्रेत्यादिना विभाषया अत इति पुत्त्रिका पुत्त्रका च । शोनादिपाठात् पुत्त्री च । मा भैषीः पुत्त्रि सीतेति महानाटकम् ।” इति तट्टीकायां भरतः ॥ (यथा, भट्टिः । २ । ४७ । “हिरण्मयी शाललतेव जङ्गमा च्युतादिव स्थास्नुरिवाचिरप्रभा । शशाङ्ककान्तेरधिदेवताकृतिः सुता ददे तस्य सुताय मैथिली ॥”) दुरालभा । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-367-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुता" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुताःसुता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सु + क्त 📚
अन्य सम्भावना: सुता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सु + क्त | सुत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सु + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुताः 📚 ➤ उड़ेला गया
संस्कृत: पुत्री · पर्याय: आत्मजा, तनया, सूनू, पुत्री

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सुता 📚लड़की । कन्या । पुत्री । बेटी🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सुताः: सु + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें