🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:19:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुनारः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुनारः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुनारः

अर्थ: सुष्ठु नालमस्य - प्रा.ब . , लस्य रः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सुनार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सुनार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासुनारःसुनारौसुनाराः
द्वितीयासुनारम्सुनारौसुनारान्
तृतीयासुनारेणसुनाराभ्याम्सुनारैः
चतुर्थीसुनारायसुनाराभ्याम्सुनारेभ्यः
पञ्चमीसुनारात् / सुनाराद्सुनाराभ्याम्सुनारेभ्यः
षष्ठीसुनारस्यसुनारयोःसुनाराणाम्
सप्तमीसुनारेसुनारयोःसुनारेषु
सम्बोधनहे सुनारहे सुनारौहे सुनाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सुनार
सुनार
sunāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुनार १ संज्ञा पु॰ [सं॰ स्वर्णकार] [स्त्री॰ सुनारिन, सुनारी] सोने, चाँदी के गहने आदि बनानेवाली जाति । स्वर्णकार ।
सुनार २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुतिया का दूध ।
२. साँप का अंडा ।
३. चटक पक्षी । गोरा । गौरैया ।
सुनार † संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ सु + नार ( =नारी)] सुंदर स्त्री ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुनार m. the milk of a female dog, L.
the egg of a snake, L.
a sparrow, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1227,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुनारः 1 The udder of a bitch. --2 The egg of a snake. --3 A sparrow.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1131-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुनार पु० सुष्ठु नालमस्य लस्य रः । १ सर्पाण्डे शुनीस्तन्ये ३ कलविङ्गे खगे पुंस्त्री० मेदि० स्त्रियां ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5313,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुनारः, पुं, (सुष्ठु नालमस्य । लस्य रः ।) शुनीस्तन्यम् । सर्पाण्डः । कलविङ्कः । इति मेदिन्मे ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-373-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुनार" आता है (32)
हेमकार स्वर्णकार । सुनाररुक्मकारक सुनारसुवर्णकार सोने के गहने बनानेवाला, सुनारस्वर्णकार एक प्रकार की जाति जो सोने चाँदी के आभूषण आदि बनाती है । सुनारहेमकारक सुनारहैरण्यिक स्वर्णकार । सुनारहिरण्यकार स्वर्णकार । सुनारमाषवर्द्धक स्वर्णाकार । सुनारसुवर्णकृत् सुवर्णकार । सुनारठेप सोने चाँदी का इतना बड़ा टुकड़ा जो अंटी में आ सके ।—(सुनार) । विशेष—सुन…सूब ताँबा । (सुनार)जरगर स्वर्णकार । सुनारपरिक खराब चाँदी । खोटी चाँदी । (सुनार)पालो पाँच रुपए भर का बाट या तौल । (सुनार)लहेर ब्राह्मण । (सुनार)साइग स्वरर्णकार । सुनारसौहन पैसे का चौथाई भाग । छदाम । टुकड़ा । (सुनार)महरुआ † संज्ञा स्त्री॰ पुं॰ जस्ता । (सुनार)सुसका † संज्ञा पुं॰ हुक्का । (सुनार)सेरुआ वैश्य । (सुनार)सब्बाक सुनार । स्वर्णकारसेकूरी धान । (सुनार)हेमकर्ता सुनार । स्वर्णकारस्वर्णजीवी वह जो सोने के आभूषण आदि बनाकर जीविका निर्वाह करता हो । सुनारसुवर्णकर्ता सोने के गहने बनानेवाला । सुनार । स्वर्णकारहिरण्यकर्ता स्वर्णकार । सुनारकणाद वैशेषिक शास्त्र के रचयिता एक मुनि । उलूक मुनिमुष्टिक राजा कंस के पहलवाना में से एक जिसे बलदेव जी ने मारा थाकर्मकार एक वर्णसंकर जाति जो शूद्रा और विश्वकर्मा से उत्पन्न हुई हैंस्तेयी चोर । चौरसेवार बालों के लच्छों की तरह पानी में फैलनेवाली एक घासमठोरना † क्रि॰ स॰

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुनारःसुनार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुनारः 📚 ➤ सुष्ठु नालमस्य - प्रा.ब . , लस्य रः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सुनार 📚सोने, चाँदी के गहने आदि बनानेवाली जाति । स्वर्णकार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬