🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:28:21 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुमनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुमनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुमनः

अर्थ: अच्छे मन वाला, अच्छे स्वभाव का, उदार

संस्कृत: देवः · पर्याय: अमर, निर्जर, देव, त्रिदश, विबुध

व्युत्पत्ति: सु-मनस्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सुमनस् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सुमनस् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. सुमन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. सुमनस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. सुमनस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. सुमनस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  7. मन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + मन् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सुमनस् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासुमनाःसुमनसौसुमनसः
द्वितीयासुमनसम्सुमनसौसुमनसः
तृतीयासुमनसासुमनोभ्याम्सुमनोभिः
चतुर्थीसुमनसेसुमनोभ्याम्सुमनोभ्यः
पञ्चमीसुमनसःसुमनोभ्याम्सुमनोभ्यः
षष्ठीसुमनसःसुमनसोःसुमनसाम्
सप्तमीसुमनसिसुमनसोःसुमनस्सु / सुमनःसु
सम्बोधनहे सुमनःहे सुमनसौहे सुमनसः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सुमनस्
सुमनस्
sumanas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—मनस् mfn. good-minded, well-disposed, benevolent, gracious, favourable, pleasant, agreeable, RV.; AV.; Gobh.; KaṭhUp.
well pleased, satisfied, cheerful, easy, comfortable, RV. &c. &c.
wise, intelligent, Kāv.; Kathās.
सु—मनस् m. a god, Śiś.; ŚārṅgP. (cf. -मनोकस below)
a good or wise man, L.
N. of various plants (accord. to L. ‘wheat, a kind of Karañja, Azadirachta Indica, Guilandina Bonduc’), Suśr.
N. of a Dānava, Hariv.
of a son of Uru and Āgneyī, ib.
of a son of Ulmuka, BhP.
of a son of Hary-aśva, VP.
of various other men, MBh.; Hariv.; Kathās.
(pl.) N. of a partic. class of gods under the 12th Manu, Pur.
सु—मनस् f. (pl. or in comp.) flowers, Mn.; MBh. &c.
great-flowering jasmine, L.
N. of the wife of Madhu and mother of Vīra-vrata, BhP.
of various other women, Kathās.
सु—मनस् n. a flower, Śatr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1230,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुमनस् न० सुष्ठु मनो यस्मात् यस्य वा । १ पुष्पे अमरः । ब० व० इत्यन्ये “किं सेव्यते सुमनसां मनसापि गन्धः” इति रसगङ्गाधारः । २ मालत्यां स्त्री अमरः ३ प्रशस्तचित्तयुक्ते त्रि० । प्रा० स० । ४ प्रशान्ते मनसि न० । ६ व० । ५ देवे पु० अमरः । ६ पण्डिते मेदि० ७ पूतिकरञ्जे शब्दमा० ८ निम्बे ९ महाकरञ्जे १० गोधूमे ११ शतपत्त्र्यां स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5316,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुमनःसुमनस् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सुमनस् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन | सुमन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुमनः 📚 ➤ अच्छे मन वाला, अच्छे स्वभाव का, उदार
संस्कृत: देवः · पर्याय: अमर, निर्जर, देव, त्रिदश, विबुध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सुमनस् 📚mfn. good-minded, well-disposed, benevolent, gracious, favourable, ple…🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सुमनस्
फूल के नाम (२.४.१७) — पुष्प, प्रसून, कुसुम, सुम
देवताओं के नाम (१.१.७) — अमर, निर्जर, देव, त्रिदश, विबुध, सुर, सुपर्वन्, त्रिदिवेश

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सुमनस् = सुम + नस् तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें