🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:09:37 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुमनाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुमनाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुमनाय

अर्थ: बहुत आकर्षक, प्रिय, सुन्दर

संस्कृत: गोधुमः · पर्याय: गोधूम

व्युत्पत्ति: सु-मन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सुमन (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  2. सुमन (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  3. मन (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + मन् + अच्
  4. मन (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + मन् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सुमन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासुमनःसुमनौसुमनाः
द्वितीयासुमनम्सुमनौसुमनान्
तृतीयासुमनेनसुमनाभ्याम्सुमनैः
चतुर्थीसुमनायसुमनाभ्याम्सुमनेभ्यः
पञ्चमीसुमनात् / सुमनाद्सुमनाभ्याम्सुमनेभ्यः
षष्ठीसुमनस्यसुमनयोःसुमनानाम्
सप्तमीसुमनेसुमनयोःसुमनेषु
सम्बोधनहे सुमनहे सुमनौहे सुमनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सुमन
सुमन
sumana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गेहूँ (2.9.18) गोधूम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुमन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सुमनस्]
१. देवता । पंडित । विद्रान् ।
३. पुष्प । फूल ।
४. गेहूँ ।
५. धतूरा ।
६. नीम ।
७. घीकरंज । घृतकरंज ।
८. एक दानव का नाम ।
९. उरु और आग्नेयी के पुत्र का नाम ।
१०. उल्मुक के एक पुत्र का नाम ।
११. हर्यश्व के पुत्र का नाम ।
१२. प्लक्ष द्रीप के अंतर्गत एख पर्वत का नाम (बौद्ध) ।
१४. मित्र । (डिं॰) ।
सुमन २ वि॰
१. उत्तम मनवाला । सहृदय । दयालु ।
२. मनोहर । सुंदर ।
सुमन वाप संज्ञा पुं॰ [सं॰ सुमन+चाप] कामदेव जिसका धनुष फूलों का माना गया है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—मन mfn. (prob. for -मनस्) very charming, beautiful, handsome, L.
सु—मन m. wheat, L.
the thorn-apple, L.
N. of a mythical being, MBh.
of one of the 4 Bodhi-vṛkṣa-devatās, Lalit.
of a serpent-demon, Buddh.
सु—मनः (for -मनस्) in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1230,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुमन पु० सुष्ठु मन्यते मन--अपु । १ गोधूमे अमरः । २ धुस्तूरे शब्दमा० ३ मनोहरे त्रि० शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5316,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुमनः, पुं, (सुष्ठु मन्यते इति । सु + मन + अच् । गोधूमः । इत्यमरः । २ । ९ । १८ ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “गोधूमः सुमनोऽपि स्यात्त्रिविधः स च कीर्त्तितः । महागोधूम इत्याख्यः पश्चाद्देशात् समागतः ॥ इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) धुस्तूरः । इति शब्दमाला ॥ मनोहरे, त्रि । इति शब्दरत्नाबली ॥
सुमनः, [स्] क्ली, (शोभनं मना यस्मात् ।) पुष्पम् । इत्यमरः ॥ (यथा, भागवते । ४ । १५ । ७ । “प्रशंसन्ति स्म तं विप्रा गन्धव्वप्रवरा जगुः । सुमुचुः सुमनोधाराः सिद्धा नृत्यन्ति स्वःस्त्रियः ॥”) उत्तममनश्च । शोभनमनोयुक्ते, त्रि ॥ (यथा, महाभारते । १ । ४९ । १० । “ब्राह्यणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव स्वकर्म्मसु । स्थिताः सुमनसो राजंस्तेन राज्ञा स्वधि- ष्ठिताः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-377-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुमन" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुमनायसुमन (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सुमन (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन | मन (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + मन् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुमनाय 📚 ➤ बहुत आकर्षक, प्रिय, सुन्दर
संस्कृत: गोधुमः · पर्याय: गोधूम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सुमन 📚देवता । पंडित । विद्रान्🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सुमन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें