🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:22:16 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुरभिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुरभिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुरभिः

अर्थ: मधुरगंधयुक्त, खुशबूदार, सुगंधयुक्त

संस्कृत: चैत्रवैशाखाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः, इष्टगन्धः · पर्याय: वसन्त, पुष्पसमय

व्युत्पत्ति: सु + रभ् + इन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सुरभि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. सुरभि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सुरभि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासुरभिःसुरभीसुरभयः
द्वितीयासुरभिम्सुरभीसुरभीन्
तृतीयासुरभिणासुरभिभ्याम्सुरभिभिः
चतुर्थीसुरभयेसुरभिभ्याम्सुरभिभ्यः
पञ्चमीसुरभेःसुरभिभ्याम्सुरभिभ्यः
षष्ठीसुरभेःसुरभ्योःसुरभीणाम्
सप्तमीसुरभौसुरभ्योःसुरभिषु
सम्बोधनहे सुरभेहे सुरभीहे सुरभयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सुरभि
सुरभि
surabhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रिय सुगन्ध के नाम (1.5.12) घ्राणतर्पण · इष्टगन्ध · सुगन्धि
वसन्त के नाम (1.4.20) पुष्पसमय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुरभि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सुगंध ।
२. वसंत काल । चैत्र मास ।
३. सोना । स्वर्ण ।
४. गंधक ।
५. चंपक । चंपा ।
६. जायफल ।
७. कदंब ।
८. बकुल । मौलसिरी ।
९. शमी । सफेद कीकर ।
१०. कणगुग्गुल ।
११. गंधतृण । रोहिस घाम ।
१२. राल । धूना ।
१३. कपित्थ । गंधफल ।
१४. बर्बर चंदन ।
१५. वह अग्नि जो यज्ञयूप की स्थापना में प्रज्वलित की जाती है ।
१६. जातीफल । जायफल (को॰) ।
१७. सुगंधित वस्तु (को॰) ।
सुरभि २ संज्ञा स्त्री॰
१. पृथ्वी ।
२. गौ ।
३. गाय़ों की अधिष्ठात्री देवी तथा गो जाति की आदि जननी ।
४. कार्तिकेय की एक मातृका का नाम ।
५. सुरा । शराब ।
६. गंगापत्री ।
७. वन- मल्लिका । सेवती ।
८. तुलसी ।
९. शल्लकी । सलई ।
१०. रुद्र- जटा ।
११. एलवालुक । एलुवा ।
१२. सुगंधि । खुशबु ।
१३. पूर्व दिशा (को॰) ।
सुरभि ३ वि॰
१. सुगंधित । सुवासित ।
२. मनोरम । सुंदर । प्रिय ।
३. ख्यात । प्रसिद्ध मशहूर (को॰) ।
४. बुद्धिमान । ज्ञानवान् । विद्वान् (को॰) ।
५. उत्तम । श्रेष्ठ । बढ़िया ।
६. सदाचारी । सदभावयुक्त । गुणवान् ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—रभि See s.v.
सु-रभि mf(इस्, or ई)n. (prob. fr. 5. सु + √ रभ्, = ‘affecting pleasantly’) sweet-smelling, fragrant, RV. &c. &c.
charming, pleasing, lovely, RV.; AV.; AitBr.
famous, celebrated, Kāvyād. ii, 176
best, excellent, L.
good, virtuous, L.
friendly, a friend, W.
सु-रभि m. fragrance, perfume, any sweet-smelling substance, L.
N. of various fragrant plants and substances (accord. to L. ‘Michelia Champaka; Nauclea Cadamba; a kind of jasmine; nutmeg’ &c. &c.), Suśr.
the season of spring, Kāv.
the month Caitra, L.
a fire lighted at the fixing of the sacrificial post, L.
सु-रभि f(इ also ई). N. of various plants (Boswellia, Thurifera; Prosopis Spicigera or Mimosa Suma &c.), L.
spirituous liquor (cf. सुरा; v.l. मुरा), L.
N. of a fabulous cow (daughter of Dakṣa and wife of Kaśyapa, mother of cattle and of the Rudras, sometimes considered as one of the Mātṛs or as the cow of plenty; सुरभेः सुताः, ‘the children of Surabhi’ i.e. ‘cattle’), MBh.; Kāv. &c. (IW. 519)
any cow (accord. to L. ‘a brown cow’), Vās.
the earth, L.
सु-रभि (इ), n. a fragrant smell or substance, perfume, ŚBr.; GṛŚrS.; ChUp.; R.
सु-रभि m. sulphur, L.
gold, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1232,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुरभि a. 1 Sweet-smelling, fragrant, odorous; पाटलसंसर्गसुरभिवनवाताः Ś. 1. 3, Me. 16, 21, 32. --2 Pleasing, agreeable. --3 Shining, handsome; तां सौरभेयीं सुरभिर्यशोभिः R. 2. 3. --4 Beloved, friendly. --5 Celebrated, famous. --6 Wise, learned. --7 Good, virtuous. --भिः 1 Fragrance, odour, perfume. --2 Nutmeg. --3 Resin of Sāla, or resin in general. --4 The Campaka tree. --5 The Śamī tree. --6 The Kadamba tree. --7 A kind of fragrant grass. --8 The season of spring; V. 2. 20. --9 The month of Chaitra. --10 The Bakula tree. --f. 1 The gum olibanum tree. --2 The sacred basil. --3 Jasmine. --4 A sort of perfume or fragrant plant. --5 Spirituous liquor. --6 The earth. --7 A cow. --8 N. of the fabulous cow of plenty; सुतां तदीयां सुरभेः कृत्वा प्रतिनिधिं R. 1. 81, 75. --9 N. of one of the Mātṛs. --10 The east. --n. 1 A fragrant smell, perfume, fragrance. --2 Sulphur. --3 Gold. --Comp. --घृतं fragrant butter, well-seasoned ghee. --त्रिफला {1} nutmeg. {2} cloves. {3} areca nut. --त्वच् f. large cardamoms. --दारुः the Sarala tree. --पत्रा the rose-apple. --बाणः an epithet of Cupid. --मासः the spring. --मुखं the commencement of spring. --स्रवा the gum olibanum tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1132-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुरभि न० सु + रभ--इन् । १ स्वर्णे २ गन्धाश्मनि च शब्दर० ३ मुन्दरे ४ साधुगन्धे पु० धरणिः ५ सुगन्धे अमरः ६ चम्पके ७ जातीफले ८ वसन्ते ऋतौ मेदि० “स सुरभिं सुरभिं सुमनोभरैरिति” माघः । ९ शमीवृक्षे १० कदम्बे ११ कण- नुग्गुलौ १२ गन्धतृणे १३ बकुलवृक्षे १४ राले राजनि० १५ चैत्रे मासि १६ पण्डिते धरणिः १७ गन्धफले पु० शब्दर० । १८ शल्लक्यां १९ रुद्रजटायां २० मातृकाभेदे २१ गवि २२ सु(सु)रायां स्त्री मेदि० २३ वनमालिकायां २४ तुल- स्यां २५ प्राच्यां स्त्री राजनि० २६ पृपिव्यां २७ गवां मातरि च खी वा ङीप् । २८ सङ्गन्धयुक्ते २९ मनोहरे त्रि० मेदि० ३० सिख्याते ३१ धीरे च त्रि० धरणिः । सुरमिश्च कश्यप- पत्वीभेदः । “सुरभिर्विनता चैव ताम्रा क्रोधवशा इरा [] हरिवं० ३अ० कश्यपपत्नीकथने । तस्याश्च द्वे कन्ये रो- हिणी गन्धर्वी च “तथा दुहितरो राजन्! सुरभिर्वै व्य- जायत । रोहिणी चैव भद्रां तु गन्धर्वीं च रजस्वलाम् । रोहिण्यां जज्ञिरे गावः गन्धर्व्यां वाजिनः सुराः” भा० आ० ६६ अ० तस्याश्च रोहिणीरूपगोमातृजन- नात् गोमातृत्वेन । ब्रह्मवै० प्र० ४४ अ० । “गवामधिष्ठातृ- देवो गवासाद्या नवां प्रसूः । गवां प्रधाना सरभी गो- लोके सा समुद्भवा” इति गवाद्यत्वमुक्तम् । सर्वतः स्त्रियां वा ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5317-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुरभिःसुरभि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सुरभि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुरभिः 📚 ➤ मधुरगंधयुक्त, खुशबूदार, सुगंधयुक्त
संस्कृत: चैत्रवैशाखाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः, इष्टगन्धः · पर्याय: वसन्त, पुष्पसमय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सुरभि 📚सुगंध🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सुरभि
प्रिय सुगन्ध के नाम (१.५.१२) — घ्राणतर्पण, इष्टगन्ध, सुगन्धि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सुरभिः: सु + रभ् + इन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬