🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:03:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुरसः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुरसः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुरसः

अर्थ: अच्छे रस वाला, रसीला, मजेदार

व्युत्पत्ति: सु-रस

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सुरस (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सुरस (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासुरसःसुरसौसुरसाः
द्वितीयासुरसम्सुरसौसुरसान्
तृतीयासुरसेनसुरसाभ्याम्सुरसैः
चतुर्थीसुरसायसुरसाभ्याम्सुरसेभ्यः
पञ्चमीसुरसात् / सुरसाद्सुरसाभ्याम्सुरसेभ्यः
षष्ठीसुरसस्यसुरसयोःसुरसानाम्
सप्तमीसुरसेसुरसयोःसुरसेषु
सम्बोधनहे सुरसहे सुरसौहे सुरसाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सुरस
सुरस
surasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुरस १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बोल । हीरा । बोल । बर्बर रस ।
२. दालचीनी । गुड़त्वक् ।
३. तेजपत्ता । तेजपत्र ।
४. रूसा घास । गंधतृण ।
५. तुलसी ।
६. सँभालू । सिंधुवार ।
७. शाल्मली । वृक्ष का निर्यास । मोचरस ।
८. पीतशाल ।
९. एक असुर नाग (को॰) ।
१०. धूना । राल (को॰) ।
सुरस २ वि॰
१. सरस । रसीला ।
२. स्वादिष्ट । मधुर ।
३. सुंदर । उ॰—हरि श्याम घन तन परम सुंदर तड़ित बसन बिराजई । अँग अंग भूषण सुरस शशि पूरणकला जनु भ्राजई ।—सूर (शब्द॰) ।
सुरस ३ संज्ञा पुं॰ [देश॰] दे॰ सुरवस ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—रस mf(आ)n. rich in water, Bhām.
well-flavoured, juicy, sapid, savoury, R.; VarBṛS.; Vās.
sweet, lovely, charming, Kathās.; Bhām.
elegant (as composition), W.
सु—रस m. Vitex Negundo, L.
Andropogon Schoenanthus, L.
the resin of Gossampinus Rumphii, L.
N. of a serpent-demon, MBh.
of a mountain, MārkP.
सु—रस mfn. holy basil, Hcar.; L.
सु—रस n. (only L.) resin
fragrant grass
gum-myrrh
Cassia bark
सु-रस &c. See p. 1232, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1232,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुरस न० सुस्वेन रस्यते सु + रम--पञर्थे कर्मणि क । १ बोते २ त्वरो ३ गन्धतृणे ४ गिन्धुरारे पु० शब्दर० । ५ मोसरष [] राजनि० । प्रा० स० । ६ स्वादौ रसे । ६ ब० । ७ सुखादु- रसयुक्ते त्रि० । ८ तुलस्यां पुं स्त्री० । ९ रास्नायां १० नाग- मातरि स्त्री मेदि० । ११ मिश्रेयायां शब्द च० १२ ब्राह्यां रत्नमा० १३ महाशतावर्य्यां च स्त्री राजनि० । नाग- माता च कश्यपपत्नीभेदः । “अदितिर्दितिर्दनुश्चैव अरिष्टा सुरसा खसा” तत्पत्नीकथने हरिवं० ३ अ० । “सुर- सायाः सहस्नन्तु सर्पाणाममितौजसाम् । अनेक- सिरसां तस्यां खेचराणां महात्मनाम्” । तत्राध्याये तस्या नागमातृत्वमुक्तम् । “सुरसाऽजनयन्नागान् कद्रुः पुत्रांश्च पन्नगान्” भा० आ० ६६ अ० । तेनानेकशिरः नागप्र- सूत्वं सुरसायाः कद्र्वास्तु सर्पमातृत्वमिति भेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5318-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुरसं, क्ली, (शोभनो रसो यस्य ।) वोलम् । त्वचम् । गन्धतृणम् इति राजनिर्घण्टः ॥ तुलसी । इति मेदिनी ॥
सुरसः, पुं, (शोभनो रसो यस्य ।) सिन्धुवारः । इति शब्दरत्नावली ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “इन्द्राणी चेन्द्रः सुरसो निगुण्डी श्वेतवारकः ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) [] मोचरसः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (पीतशालः । अस्य पर्य्यायो यथा, -- “सुरसो बीजकश्चैव पीतशालोऽभिधीयते ॥” इति गारुडे २०८ अध्यायः ॥ तुलसीविशेषः । अस्य गुणा यथा, -- “हिक्काकासविषश्वासपार्श्वशूलविनाशनः । पित्तकृत्कफवातघ्नः सुरसः पूतिगन्धनुत् ॥” इति चरके सूत्रस्थाने । २७ अध्यायः ॥ “कफानिलविषश्वासकासदौर्गन्ध्यनाशनः । पित्तकृत् पार्श्वशूलघ्नः सुरसः समुदाहृतः ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्यायः ॥)
सुरसः, त्रि, (शोभनो रसो यस्य ।) स्वादुः । इति मेदिनी ॥ सुन्दररसयुक्तश्च । (यथा, बृहत्- संहितायाम् । ५४ । १०३ । “तस्यां प्रभूतं सुरसञ्च तोयं कृष्णाथवा यत्र च रक्तमृत् वा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-381-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुरसःसुरस (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुरसः 📚 ➤ अच्छे रस वाला, रसीला, मजेदार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सुरस 📚बोल । हीरा । बोल । बर्बर रस🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें