🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:13:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सुरस
surasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुरस १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बोल । हीरा । बोल । बर्बर रस ।
२. दालचीनी । गुड़त्वक् ।
३. तेजपत्ता । तेजपत्र ।
४. रूसा घास । गंधतृण ।
५. तुलसी ।
६. सँभालू । सिंधुवार ।
७. शाल्मली । वृक्ष का निर्यास । मोचरस ।
८. पीतशाल ।
९. एक असुर नाग (को॰) ।
१०. धूना । राल (को॰) ।
सुरस २ वि॰
१. सरस । रसीला ।
२. स्वादिष्ट । मधुर ।
३. सुंदर । उ॰—हरि श्याम घन तन परम सुंदर तड़ित बसन बिराजई । अँग अंग भूषण सुरस शशि पूरणकला जनु भ्राजई ।—सूर (शब्द॰) ।
सुरस ३ संज्ञा पुं॰ [देश॰] दे॰ सुरवस ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—रस mf(आ)n. rich in water, Bhām.
well-flavoured, juicy, sapid, savoury, R.; VarBṛS.; Vās.
sweet, lovely, charming, Kathās.; Bhām.
elegant (as composition), W.
सु—रस m. Vitex Negundo, L.
Andropogon Schoenanthus, L.
the resin of Gossampinus Rumphii, L.
N. of a serpent-demon, MBh.
of a mountain, MārkP.
सु—रस mfn. holy basil, Hcar.; L.
सु—रस n. (only L.) resin
fragrant grass
gum-myrrh
Cassia bark
सु-रस &c. See p. 1232, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1232,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुरस न० सुस्वेन रस्यते सु + रम--पञर्थे कर्मणि क । १ बोते २ त्वरो ३ गन्धतृणे ४ गिन्धुरारे पु० शब्दर० । ५ मोसरष [] राजनि० । प्रा० स० । ६ स्वादौ रसे । ६ ब० । ७ सुखादु- रसयुक्ते त्रि० । ८ तुलस्यां पुं स्त्री० । ९ रास्नायां १० नाग- मातरि स्त्री मेदि० । ११ मिश्रेयायां शब्द च० १२ ब्राह्यां रत्नमा० १३ महाशतावर्य्यां च स्त्री राजनि० । नाग- माता च कश्यपपत्नीभेदः । “अदितिर्दितिर्दनुश्चैव अरिष्टा सुरसा खसा” तत्पत्नीकथने हरिवं० ३ अ० । “सुर- सायाः सहस्नन्तु सर्पाणाममितौजसाम् । अनेक- सिरसां तस्यां खेचराणां महात्मनाम्” । तत्राध्याये तस्या नागमातृत्वमुक्तम् । “सुरसाऽजनयन्नागान् कद्रुः पुत्रांश्च पन्नगान्” भा० आ० ६६ अ० । तेनानेकशिरः नागप्र- सूत्वं सुरसायाः कद्र्वास्तु सर्पमातृत्वमिति भेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5318-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुरसं, क्ली, (शोभनो रसो यस्य ।) वोलम् । त्वचम् । गन्धतृणम् इति राजनिर्घण्टः ॥ तुलसी । इति मेदिनी ॥
सुरसः, पुं, (शोभनो रसो यस्य ।) सिन्धुवारः । इति शब्दरत्नावली ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “इन्द्राणी चेन्द्रः सुरसो निगुण्डी श्वेतवारकः ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) [] मोचरसः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (पीतशालः । अस्य पर्य्यायो यथा, -- “सुरसो बीजकश्चैव पीतशालोऽभिधीयते ॥” इति गारुडे २०८ अध्यायः ॥ तुलसीविशेषः । अस्य गुणा यथा, -- “हिक्काकासविषश्वासपार्श्वशूलविनाशनः । पित्तकृत्कफवातघ्नः सुरसः पूतिगन्धनुत् ॥” इति चरके सूत्रस्थाने । २७ अध्यायः ॥ “कफानिलविषश्वासकासदौर्गन्ध्यनाशनः । पित्तकृत् पार्श्वशूलघ्नः सुरसः समुदाहृतः ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्यायः ॥)
सुरसः, त्रि, (शोभनो रसो यस्य ।) स्वादुः । इति मेदिनी ॥ सुन्दररसयुक्तश्च । (यथा, बृहत्- संहितायाम् । ५४ । १०३ । “तस्यां प्रभूतं सुरसञ्च तोयं कृष्णाथवा यत्र च रक्तमृत् वा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-381-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें