🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:27:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुरसरी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुर-+सरी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सरी

अर्थ: झरना, फौवारा

व्युत्पत्ति: सृ + इन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सरि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  2. सरी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. सरि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. सरि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सरि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासरिःसरीसरयः
द्वितीयासरिम्सरीसरीः
तृतीयासर्यासरिभ्याम्सरिभिः
चतुर्थीसरये / सर्यैसरिभ्याम्सरिभ्यः
पञ्चमीसरेः / सर्याःसरिभ्याम्सरिभ्यः
षष्ठीसरेः / सर्याःसर्योःसरीणाम्
सप्तमीसरौ / सर्याम्सर्योःसरिषु
सम्बोधनहे सरेहे सरीहे सरयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सरि
सरि
sari
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सरि १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. झरना । निर्झर । झालर (को॰) ।
२. दिशा (को॰) ।
३. दे॰ 'सरी १' ।
सरि पु २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ सरित्] नदी ।
सरि पु ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ सदृश, प्रा॰ सरिस] बराबरी । समता । उ॰—दाड़िम सरि जो न कै सका फाटेउ हिया दरक्कि ।— जायसी (शब्द॰) ।
सरि ४ वि॰ तुल्य । सदृश । समान ।
सरि ५ संज्ञा स्त्री॰ [देशी] हार । लरी । माला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरि f. a cascade, waterfall (cf. सर, ˚रा, ˚री), L.
a quarter of the compass, L.
सरि , सरित् &c. See p. 1182, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1182,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरिः f. 1 A spring, fountain. --2 A cascade (m.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1108-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरि पुंस्त्री० सृ--इन् स्त्रीत्वपक्षे वा ङीप् । निर्झरे हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5249,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरिः, पुं, स्त्री, (सरतीति । सृ + इन् ।) निर्झरः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-293-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सरि" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुर-सरीसमास: सुर + सरि द्वन्द्व (सम्भावित — द्विवचन)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: सरि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: सरी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | सरि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुरसरी 📚सुर 📚सरि ➤ सुर (ऐश्वर्यवान होना, प्रकाशित होना) + सरि (झरना, फौवारा)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सुर 📚देवता🟠🔵🟣🟢🟤
सरि 📚झरना । निर्झर । झालर (को॰)🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सुर
देवताओं के नाम (१.१.७) — अमर, निर्जर, देव, त्रिदश, विबुध, सुपर्वन्, सुमनस्, त्रिदिवेश

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सुरसरी = सुर + सरी द्वन्द्व (सम्भावित — द्विवचन)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • सरी: सृ + इन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬