🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:26:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुरा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुराः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुराः

अर्थ: मदिरा, शराब

संस्कृत: हलिप्रिया, हाला, मद्यम्, मदिरा · पर्याय: हलिप्रिया, हाला, परिस्रुत्, वरुणात्मजा, गन्धोत्तमा

व्युत्पत्ति: सु + क्रन् + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सुरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. सुरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  3. सुर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. रा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + रै + अच्
  5. सुरा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. सुर (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  7. रा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + रै + अच्
  8. रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सु + रै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सुरा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासुरासुरेसुराः
द्वितीयासुराम्सुरेसुराः
तृतीयासुरयासुराभ्याम्सुराभिः
चतुर्थीसुरायैसुराभ्याम्सुराभ्यः
पञ्चमीसुरायाःसुराभ्याम्सुराभ्यः
षष्ठीसुरायाःसुरयोःसुराणाम्
सप्तमीसुरायाम्सुरयोःसुरासु
सम्बोधनहे सुरेहे सुरेहे सुराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सुरा
सुरा
surā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुरा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मद्य । मदिरा । वारुणी । शराब । दारु । विशेष— दे॰ मदिरा ।
२. जल । पानी ।
३. पीने का पात्र ।
४. सर्प ।
५. सोम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुरा (आ), f., see s.v.
सुरा f. (ifc. also n(सुर). ; prob. fr. √ 3. सु, ‘to distil’, and not connected with सुर, ‘a god’) spirituous liquor, wine (in ancient times ‘a kind of beer’)
spirituous liquor (personified as a daughter of Varuṇa produced at the churning of the ocean), RV. &c. &c.
water, Naigh. i, 12
a drinking vessel, L.
a snake, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1234,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुरा 1 A spirituous liquor, wine; सुरा वै मलमन्नानां Ms. 11. 94; गौडी पैष्ठी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा 95. --2 Water. --3 A drinking vessel. --4 A snake. --Comp. --आकरः a distillery. --आजीवः, --आजीविन् m. a distiller. --आलयः a tavern, dram-shop. --आसवः spirituous liquor. --उदः the sea of spirituous liquor. --करः the cocoa-nut tree. --ग्रहः a vessel for holding liquor. --ध्वजः a flag or sign hung outside a tavern. --प a. [] {1} a drinker of spirituous liquor. {2} pleasant, agreeable. {3} wise, sage. --पाणं, --पानं the drinking of wine or liquor. --पात्रं, --भांडं a wineglass or cup. --भागः yeast. --मंडः the froth or scum of spirituous liquor during fermentation. --संधानं distillation of spirituous liquor. --सुः {1} a drunkard. {2} a heretic.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1132-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुरा स्त्री सुर--क सु--रक् वा । १ मद्ये २ चषके च मेदि० । सुरा च मद्यभेदः मद्यशब्दे ४७२९ पृ० दृश्यम् । सोत्रामणीशब्दे वैदिकमार्गेण तदभिषवप्रकारादिर्दृश्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5318,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुरा, स्त्री, (सु अभिषवे + क्रन् । स्त्रियां टाप् । इत्युणादिवृत्तौ उज्ज्वलः । २ । २४ । यद्वा, सुष्ठु रायन्त्यनयेति । सु + रै शब्दे + “आतश्चोप- सर्गे । ३ । ३ । ११६ । इत्यङ् । टाप् ।) चषकम् । मद्यम् । इति मेदिनी ॥ अस्याः पर्य्यायगुणादि मदिराशब्दे मद्यशब्द च द्रष्टव्यम् । सुराया विशेषगुणा यथा, -- “कृशानां सक्तमूत्राणां ग्रहण्यर्शोविकारिणाम् सुरा प्रशस्ता वातघ्नी स्तन्यरक्तक्षयेषु च ॥” इति राजवल्लभः ॥ तत्पानप्रायश्चित्तं यथा, -- “ब्रह्मघ्रश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः । सेतु दृष्ट्वा विशुध्यन्ते तत्संयोगी च पञ्चमः । ततो धेनुशतं दद्यात् ब्राह्यणानान्तु भोजनम् ॥” इति गारुडे २२६ अध्यायः ॥ * ॥ तत्पाने शुक्राचार्य्यशापो यथा, -- “सुरापानाद्वञ्चनां प्रापयित्वा संज्ञानाशं चैनमस्यातिघोरम् । दृष्ट्वा कचञ्चापि तथापि रूपं पीत तथा सुरया मोहितेन ॥ समन्युरुत्थाय महानुभाव- स्तदोशना विप्रहितं चिकीर्षुः । काव्यः स्वयं वाक्यमिदं जगाद सुरापानं प्रति वै जातशङ्कः ॥ यो ब्राह्मणोऽद्यप्रभृतीह कश्चित् मोहात् सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः । अपेतधर्म्मा ब्रह्महा चैव स स्यात् अस्मिन् लोके गर्हितः स्यात् परे च ॥ मया चेमां विप्रधर्म्मोक्तसीमां मर्य्यादां वै स्थापितां सर्व्वलोके । सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां देवा दैत्याश्चोपशृण्वन्तु सर्व्वे ॥” इति महाभारते । १ । ७६ । ५९ -- ६२ ॥ ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यानां त्रिविधसुरापानप्राय- श्चित्तादि यथा, -- [] “सुरां पीत्वा द्विजो मोहादग्निवर्णां सुरां पिबेत् । तथा स्वकाये निर्दग्धे मुच्यते किल्विषात्ततः ॥ गोमूत्रमग्निवर्णं वा पिबेदुदकमेव वा । पयो घृतं वा मरणाद्गोसकृद्रसमेव वा ॥ कणान् वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं वा सकृन्निशि । सुरापानापनुत्त्यर्थं बालवासा जटी ध्वजी ॥ सुरा वै मलमन्नानां पाप्मा च मलमुच्यते । तस्माद्ब्राह्मणराजन्यौ वैश्यश्च न सुरां पिबेत् ॥ गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा । यथैवैका तथा सर्व्वा न पातव्या द्विजोत्तमैः ॥ यक्षरक्षःपिशाचान्नं मद्यं मांसं सुरासवम् । तद्ब्राह्मणेन नात्तव्यं देवानामश्नता हविः ॥ अमेध्ये वा पतेन्मत्तो वैदिकं वाप्युदाहरेत् । अकार्य्यमन्यत् कुर्य्याद्वा ब्राह्मणो मदमोहितः ॥ यस्य कायगतं ब्रह्म मद्येनाप्लाव्यते सकृत् । तस्य व्यपैति ब्राह्मण्यं शूद्रत्वञ्च स गच्छति ॥ एषा विचित्राभिहिता सुरापानस्य निष्कृतिः ॥ इति मानवे ११ । ९१ -- ९९ ॥ सौत्रामणियज्ञेऽपि तत्पाननिषेधो यथा, -- “यद्घ्राणमक्षो विहितः सुराया- स्तथा पशोरालभनं न हिंसा । एवं व्यवायः प्रजया न रत्यै इमं विशुद्धं न विदुः स्वधर्म्मम् ॥” इति श्रीभागवते । ११ । ५ । १३ ॥ * ॥ “यस्मात् सुराया घ्राणभक्षः अवघ्राणं स एव विहितः न पानं तथा पशोरपि आलभनमेव विहितं न तु हिंसा । अतो न यथेष्टभक्षणाभ्य- नुज्ञेत्यर्थः । व्यवायोऽपि प्रजया निमित्तभूतया न रत्यै । अतो मनोरथवादिन इमं विशुद्धं स्वधर्म्मं न विदुरिति ।” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥ अन्यत् प्रायश्चित्तशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ सुरापाने वर्णनीयानि यथा, -- सुरापाने विकलता स्खलनं वचने गतौ । लज्जा मानच्यु तिः प्रेमाधिक्यं रक्ताक्षता भ्रमः ॥” इति कविकल्पतायां १ स्तवके ३ कुसुमम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-382-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुरा" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुराःसुरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: सुरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन | सुर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुराः 📚 ➤ मदिरा, शराब
संस्कृत: हलिप्रिया, हाला, मद्यम्, मदिरा · पर्याय: हलिप्रिया, हाला, परिस्रुत्, वरुणात्मजा, गन्धोत्तमा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सुरा 📚मद्य । मदिरा । वारुणी । शराब । दारु । विशेष— दे॰ 'मदिरा'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सुरा
मदिरा (२.१०.३९) — हलिप्रिया, हाला, परिस्रुत्, वरुणात्मजा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें