🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:28:21 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुवचा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुवचा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुवचा

अर्थ: कहना, बोलना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: व्यक्तायां वाचि · पर्याय: उग्रगन्धा, षड्ग्रन्था, गोलोमी, शतपर्विका

अंग्रेज़ी: to speak, to tell, to explain

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वचा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + ब्रू + अच्
  2. वचा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सु + ब्रू + अच्
  3. वचा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सु + ब्रू + अच्
  4. वच (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सु + ब्रू + अप्
  5. सुवचा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. वचा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: सु + ब्रू + अच्
  7. वच (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: सु + ब्रू + अप्
  8. सुवचस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वचा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावचावचेवचाः
द्वितीयावचाम्वचेवचाः
तृतीयावचयावचाभ्याम्वचाभिः
चतुर्थीवचायैवचाभ्याम्वचाभ्यः
पञ्चमीवचायाःवचाभ्याम्वचाभ्यः
षष्ठीवचायाःवचयोःवचानाम्
सप्तमीवचायाम्वचयोःवचासु
सम्बोधनहे वचेहे वचेहे वचाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ब्रू (अदादिगण) · अर्थ: कहना, बोलना (व्यक्तायां वाचि)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआह / ब्रवीतिआहतुः / ब्रूतःआहुः / ब्रुवन्ति
मध्यमआत्थ / ब्रवीषिआहथुः / ब्रूथःब्रूथ
उत्तमब्रवीमिब्रूवःब्रूमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: आह · लट् (आत्मने.): ब्रूते · लिट्: उवाच · लिट् (आत्मने.): ऊचे · लुट्: वक्ता · लुट् (आत्मने.): वक्ता · लृट्: वक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): वक्ष्यते · लोट्: ब्रवीतु · लोट् (आत्मने.): ब्रूताम् · लङ्: अब्रवीत् · लङ् (आत्मने.): अब्रूत · विधिलिङ्: ब्रूयात् · विधिलिङ् (आत्मने.): ब्रुवीत · आशीर्लिङ्: उच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वक्षीष्ट · लुङ्: अवोचत् · लुङ् (आत्मने.): अवोचत · लृङ्: अवक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वचन · ण्वुल्: वाचकः · तृच्: वक्ता · यत्: वच्यः · ण्यत्: वाच्यः · तव्य: वक्तव्यः · अनीयर्: वचनीयः · क्त: उक्तः · क्तवतु: उक्तवान् · शतृ: ब्रुवन् · स्य-शतृ: ब्रविष्यन् · शानच्: ब्रुवाणः · क्त्वा: उक्त्वा · ल्यप्: प्रोच्य · तुमुन्: वक्तुम् · णमुल्: वाचम् · क्तिन्: उक्ति · क्वसु: ऊचिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वचा
वचा
vacā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वचा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वच नाम की ओषधि । विशेष दे॰ बच ।
२. सारिका पक्षी । मैना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वचा (आ), f. a kind of talking bird, Turdus Salica (= सारिका), L.
a kind of aromatic root (accord. to some = Acorus Calamus), Hcar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (912,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वचा स्त्री वच--अच् । (वच) इति ख्याते द्रव्ये । “वचोग्रगन्धा कदुका तिक्तोष्णा वान्तिवह्निकृत् । विबन्धाध्मानशूलघ्नी शकृन्मूत्रविशोधनी । अपस्मार- कफोन्मादभूतजन्त्वनिलान् हरेत्” । (खुरासानी वचा) । “पारसीकवचा शुक्ला प्रोक्ता हैमवतीति सव । हैमवत्युदिता तद्वत् शूलं हन्ति विशेषतः ।” अथ (महा- भरी) वचा । यस्या लोके (कुलीवच इति) नामान्तरम् । “सुगन्धाप्यग्रगन्धा च विशेषात् कफकासनुत् । सुस्वरत्व- करी रुच्या हृत्कण्ठमुखशोधिनी” । अपरा सुगन्धा स्थूलग्रन्थिर्यस्या लोके महाभरा इति नास । “स्थूल- ग्रन्थिः सुगन्धान्या ततो हीनगुणा स्मृता” । (सोप- चीनीति) लोके प्रसिद्धा । तस्या गुणाः “द्वीपा- न्तरवचा कद्वी तिक्तोष्णा वह्निदीप्तिकृत् । विवन्धाध्मान शूलघ्नी शकृन्मूत्रविशोधनी । वातव्याधीनपस्मार- मुन्मादत्नुवेदनाम् । व्यपोहति विशेषेण फिरङ्गामय नाशिनी” भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4840,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वचा, स्त्री, (वाचयतीति । वच् + णिच् + अच् । निपातनात् ह्रस्वः । यद्वा, अन्तर्भाविण्यर्थात् वचः अच् ।) औषधविशेषः । वच् इति भाषा । तत्पर्य्यायः । उग्रगन्धा २ षड्ग्रन्था ३ गोलोमी ४ शतपर्व्विका ५ । इत्यमरः । २ । ४ । १०२ ॥ [] तीक्ष्णा ६ जटिला ७ मङ्गल्या ८ विजया ९ उग्रा १० रक्षोघ्नी ११ । इति रत्नमाला ॥ वच्या १२ लोमशा १३ । इति जटाधरः ॥ भद्रा १४ । अस्या गुणाः । अतितीक्ष्णत्वम् । कटुत्वम् । उष्णत्वम् । कफामग्रन्थिशोफवात- ज्वरातिसारसादभूतनाशित्वम् । वान्तिकारि- त्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ अपि च । “वचोग्रगन्धा षड्ग्रन्था गोलोमी शतपर्व्विका । क्षुद्रपत्री च मङ्गल्या जटिलोग्रा च लोमशा ॥ वचोग्रगन्धा कटुका तिक्तोष्णा वान्तिवह्निकृत् । विबन्धाध्मानशूलघ्नी शकृन्मूत्रविशोधिनी ॥ अपस्मारकफोन्मादभूतजन्त्वनिलान् हरेत् ॥” अथ खुरासानी वचा । “पारसीकवचा शुक्ला प्रोक्ता हैमवतीति सा । हैमवत्युदिता तद्वत् शूलं हन्ति विशेषतः ॥” अथ महाभरी वचा । यस्या लोके कुलीजन इति नामान्तरम् । “सुगन्धाप्युग्रगन्धा च विशेषात् कफकासनुत् । सुस्वरत्वकरी रुच्या हृत्कण्ठमुखशोधिनी ॥” अपरा सुगन्धा स्थूलग्रन्थिर्यस्या लोके महाभरा इति नाम । “स्थूलग्रन्थिः सुगन्धान्या ततो हीनगुणा स्मृता ॥” अथ चोपचीनीति लोके प्रसिद्धा । तस्या गुणाः । “द्वीपान्तरवचा कट्वी तिक्तोष्णा वह्निदीप्तिकृत् । विवन्धाध्मानशूलघ्नी शकृन्मूत्रविशोधिनी ॥ वातव्याधीनपस्मारमुन्मादं तनुवेदनाम् । व्यपोहति विशेषेण फिरङ्गामयनाशिनी ॥” इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ अपरञ्च । “वचायुष्या वातकफतृष्णाघ्नी स्मृतिवर्द्धिनी ॥” इति राजवल्लभः ॥ * ॥ अन्यच्च । “अद्भिर्व्वा पयसाज्येन मासमेकन्तु सेविता । वचा कुर्य्यान्नरं प्राज्ञं श्रुतिधारणसंयुतम् ॥ चन्द्रसूर्य्यग्रहे पीतं पलमेकं पयोऽन्वितम् । वचायास्तत्क्षणं कुर्य्यान्महाप्रज्ञान्वितं नरम् ॥” इति गारुडे १९८ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-247-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वचा" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुवचावचा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + ब्रू + अच् 📚
अन्य सम्भावना: वचा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सु + ब्रू + अच् | वचा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सु + ब्रू + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुवचा 📚 ➤ कहना, बोलना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: व्यक्तायां वाचि · पर्याय: उग्रगन्धा, षड्ग्रन्था, गोलोमी, शतपर्विका

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वचा 📚वच नाम की ओषधि । विशेष दे॰ 'बच'🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वचा
वच के नाम (२.४.१०२) — उग्रगन्धा, षड्ग्रन्था, गोलोमी, शतपर्विका

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सुवचा: सु + ब्रू + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬