🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:13:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सूता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सूता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सूता

अर्थ: जन्मा हुआ, उत्पन्न, जन्म दिया हुआ, पैदा किया हुआ

संस्कृत: प्राणिगर्भविमोचने

अंग्रेज़ी: to procreate, to give birth

व्युत्पत्ति: सू + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सूता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सू + क्त
  2. सूत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. सूत (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. सूता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सू + क्त
  5. सूता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सू + क्त
  6. सूता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: सू + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — सूता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासूतासूतेसूताः
द्वितीयासूताम्सूतेसूताः
तृतीयासूतयासूताभ्याम्सूताभिः
चतुर्थीसूतायैसूताभ्याम्सूताभ्यः
पञ्चमीसूतायाःसूताभ्याम्सूताभ्यः
षष्ठीसूतायाःसूतयोःसूतानाम्
सप्तमीसूतायाम्सूतयोःसूतासु
सम्बोधनहे सूतेहे सूतेहे सूताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — सू (अदादिगण) · अर्थ: उत्पन्न करना, प्रसव करना, जनना (प्राणिगर्भविमोचने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसूतेसुवातेसुवते
मध्यमसूषेसुवाथेसूध्वे
उत्तमसुवेसूवहेसूमहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): सूते · लिट् (आत्मने.): सुषुवे · लुट् (आत्मने.): सविता · लृट् (आत्मने.): सविष्यते · लोट् (आत्मने.): सूताम् · लङ् (आत्मने.): असूत · विधिलिङ् (आत्मने.): सुवीत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): सविषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): असविष्ट · लृङ् (आत्मने.): असविष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सवन · ण्वुल्: सावकः · तृच्: सोता · यत्: सव्यः · ण्यत्: साव्यः · तव्य: सोतव्यः · अनीयर्: सवनीयः · क्त: सूतः · क्तवतु: सूतवान् · शानच्: सुवानः · क्त्वा: सूत्वा · ल्यप्: प्रसूय · तुमुन्: सोतुम् · णमुल्: सावम् · क्तिन्: सूति · क्वसु: सुषूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सूता
सूता
sūtā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सूता १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सूत्र]
१. कपास, रेशम, आदि का तार जिससे कपड़ा बुना जाता है । तंतु । सूत । २० एक प्रकार का भूरे रंग का रेशम जो मालदह (बंगाल) से आता है ।
३. जूते में वह बारीक चमड़ा जिसमें ढूक का पिछला हिस्सा आकर मिलता है । (चमार) ।
सूता २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] वह स्त्री जिसने बच्चा जना हो । प्रसूता ।
सूता ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शुक्ति] वह सीपी जिससे डोडे में की अफीम काछते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूता (आ), f. a woman who has given birth to a child, MW.
a young quadruped, L.
w.r. for सुता, Pañcat. iii, 192/193.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1240,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूता A woman recently delivered.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1134-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सूतासूता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सू + क्त 📚
अन्य सम्भावना: सूत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | सूत (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सूता 📚 ➤ जन्मा हुआ, उत्पन्न, जन्म दिया हुआ, पैदा किया हुआ
संस्कृत: प्राणिगर्भविमोचने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सूता 📚कपास, रेशम, आदि का तार जिससे कपड़ा बुना जाता है । तंतु । सूत । २० एक प…🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सूता: सू + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें