🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:01:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सूतिक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सूतिके

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सूतिके

अर्थ: वह स्त्री जिसके हाल ही में बच्चा हुआ हो, जच्चा

व्युत्पत्ति: सूत + कन् + टाप्, इत्वम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सूतिका (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सूतिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. सूतिका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. सूतिका (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सूतिका (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासूतिकासूतिकेसूतिकाः
द्वितीयासूतिकाम्सूतिकेसूतिकाः
तृतीयासूतिकयासूतिकाभ्याम्सूतिकाभिः
चतुर्थीसूतिकायैसूतिकाभ्याम्सूतिकाभ्यः
पञ्चमीसूतिकायाःसूतिकाभ्याम्सूतिकाभ्यः
षष्ठीसूतिकायाःसूतिकयोःसूतिकानाम्
सप्तमीसूतिकायाम्सूतिकयोःसूतिकासु
सम्बोधनहे सूतिकेहे सूतिकेहे सूतिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सूतिका
सूतिका
sūtikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सूतिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह स्त्री जिसने अभी हाल में बच्चा जना हो । सद्यः प्रसूता । जच्चा ।
२. वह गाय जिसने हाल में बछड़ा जना हो ।
३. दे॰ 'सूतिका रोग' ।
सूतिका काल संज्ञा पुं॰ [सं॰] प्रसव का समय । जननकाल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूतिका f. a woman who has recently brought forth a child, lying-in woman, AV. &c. &c.
(with or scil. गो) a cow that has recently calved, Yājñ.; MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1240,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूतिका A woman recently delivered. --Comp. --अगारं, --गृहं, --गेहं, --भवनं the lying-in-chamber. --रोगः [] sickness subsequent to child-birth, puerperal sickness. --षष्ठी N. of a particular goddess worshipped on the sixth day after child-birth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1134-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूतिका स्त्री सू--क्त स्वार्थे क अत इत्त्वम् । नवप्रसूतायां स्त्रियाम् “उदक्यां सूतिकां विना” इति स्मृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5325,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूतिका, स्त्री, (सू + क्तः । टाप् । ततः स्वार्थे कन् । यद्वा, सूतं प्रसवोऽस्त्यस्यामिति । ठन् ।) नवप्रसूता । यथा, -- “शावस्योपरि शावे तु सूतकोपरि सूतके । शेषाहोभिर्व्विशुद्धिः स्यादुदक्यां सूतिकां विना ॥” इति शुद्धितत्त्वम् ॥ * ॥ [] तदन्नभोजनप्रायश्चित्तं यथा । शङ्खः । “चाण्डालान्नं मूमिपान्नमजजीविश्वजीविनाम् शौण्डिकान्नं सूतिकान्नं भुक्त्वा मासं व्रती भवेत् ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥ * ॥ तदवलोकनतदालपनतत्संस्पर्शनिषेधो यथा -- “नालपेत् जनविद्विष्टान् वीरहीनां तथा स्त्रियम् । देवता-पितृसच्छास्त्रयज्ञसत्रादिनिन्दकैः ॥ कृत्वा तु स्पर्शनालापं शुध्येतार्कावलोकनात् । अवलोक्य तथादक्यामन्त्यजं पतितं शवम् ॥ विधर्म्मिसूतिकाषण्डविवस्त्रान्तावसायिनः । मृतनिर्यातकांश्चैव परदाररतांश्च ये । एतदेव हि कर्त्तव्यं प्राज्ञैः शोधनमात्मनः ॥” पारिभाषिकसूतिकालक्षणं यथा, -- “अभोज्यसूतिकाषण्ढमार्जाराखूंश्च कुक्कुटान् । पतितापविद्धचाण्डालमृतहारांश्च धर्म्मवित् ॥ संस्पृश्य शुध्यते स्नानात् उदक्याग्रामसूकरौ । तद्वच्च सूतिकाशौचदूषितौ पुरुषावपि ॥ अलर्क उवाच । भवत्या कीर्त्तिता भोज्या य एते सूतिकादयः । अमीषां श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतो लक्षणानि ह ॥ मदालसोवाच । ब्राह्मणी ब्राह्मणश्चैव यावत्शेषत्वमागतौ । तावुभौ सूतिकेत्युक्तौ तयोरन्नं विगर्हितम् ॥” इति मार्कण्डेयपुराणे सदाचाराध्यायः ॥ वामनपुराणे १४ अध्याये च द्रष्टव्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-393-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सूतिकेसूतिका (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सूतिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | सूतिका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सूतिके 📚 ➤ वह स्त्री जिसके हाल ही में बच्चा हुआ हो, जच्चा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सूतिका 📚वह स्त्री जिसने अभी हाल में बच्चा जना हो । सद्यः प्रसूता । जच्चा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सूतिका = सूति + का तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें