🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:32:44 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सूदः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सूदः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सूदः

अर्थ: नष्ट करना, विनाश, जनसंहार

व्युत्पत्ति: सूद् + घञ्, अच्, वा (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सूद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सूद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासूदःसूदौसूदाः
द्वितीयासूदम्सूदौसूदान्
तृतीयासूदेनसूदाभ्याम्सूदैः
चतुर्थीसूदायसूदाभ्याम्सूदेभ्यः
पञ्चमीसूदात् / सूदाद्सूदाभ्याम्सूदेभ्यः
षष्ठीसूदस्यसूदयोःसूदानाम्
सप्तमीसूदेसूदयोःसूदेषु
सम्बोधनहे सूदहे सूदौहे सूदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सूद
सूद
sūda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सूद १ संज्ञा पुं॰ [फा॰] १ लाभ । फायदा ।
२. ब्याज । वृद्धि । क्रि॰ प्र॰—चढ़ना ।—देना ।—पाना ।—लगना ।—लेना ।— होना । मुहा॰—सूद दर सूद = ब्याज पर ब्याज । चक्रवृद्धि । सूद पर लगाना = सूद लेकर रुपया उधार देना ।
सूद २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रसोइया । सूपकार । पाचक ।
२. पकी हुई दाल, रसा, तरकारी, आदि ।
३. सारधि का काम । सारथ्य ।
४. अपराध । पाप ।
५. दोष । ऐब ।
६. एक प्राचीन जनपद का नाम ।
७. लोध्र । लोध ।
८. विध्वंस । विनाश (को॰) ।
९. कूप । कूआँ (को॰) ।
१०. कीचड़ । कर्दम (को॰) ।
११. व्यंजन ।
१२. स्त्रोत । चश्मा । झरना (को॰) ।
१३. गिराना । चुआना । ढालना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूद m. a well, RV. (Naigh. iii, 25)
the mud of a dried-up pool (others, ‘sweetness, sweet drink’, esp. ‘milk’), ib.; Br.; Kāṭh.
(prob.) a hot spring, Rājat.
a kind of sauce or broth (cf. सूप), Kām.; Rājat.
a cook, MBh.; R. &c.
N. of a country in Kaśmīra (?), Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1242,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूदः [सूद्-अच्] 1 Destroying, destruction, massacre. --2 Pouring out, distilling. --3 A well, spring. --4 A cook. --5 Sance, soup. --6 Anything seasoned, a prepared dish. --7 Split pease. --8 Mud, mire. --9 Sin, fault. --10 The office of a charioteer. --11 The Lodhra tree. --Comp. --कर्मन् n. cookery. --शाला a kitchen.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1135-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूद पु० सूदयति पशून् पाकार्थं सूद--अच् । १ सूपकारके २ व्यञ्जनभेदे सूपे अमरः । ३ सारथ्ये ४ अपराधे ५ लोध्रे ६ पापे च अजयः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5327,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूदः, पुं, (सूदयति रसानिति । सूद क्षरणे + णिच् + अच् ।) सूपकारः । (यथा, महाभारते । १ । १३४ । २१ । “तं दृष्ट्वानित्यमुद्युक्तमिष्वस्त्रं प्रति फाल्गुनम् आहूय वचनं द्रोणो रहः सूदमभाषत ॥”) व्यञ्जनम् । इत्यमरः । ३ । ३ । ९० ॥ (यथा, महाभारते । १ । १२८ । ३४ । “भक्ष्यं भोज्यञ्च पेयञ्च चोष्यं लेह्यमथापि वा । उपाकृतं नरैस्तत्र कुशलैः सूदकर्म्मणि ॥”) सूपः । इति विश्वः ॥ सारथ्यम् । अपराधः । लोध्रः । पापम् । इत्यजयपालः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-395-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सूद" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सूदःसूद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: सूद् + अच्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सूदः 📚 ➤ नष्ट करना, विनाश, जनसंहार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सूद 📚लाभ । फायदा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सूद
रसोइया (२.९.२८) — सूपकार, बल्लव, आरालिक, आन्धसिक, औदनिक, गुण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सूदः: सूद् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें