🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:05:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सूपा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सूपाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सूपाः

अर्थ: क, पृषो . " यूष रसा

व्युत्पत्ति: सुखेन पीयते - सु + पा + घञर्थे क, पृषो .

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सूप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. सूप (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सूप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासूपःसूपौसूपाः
द्वितीयासूपम्सूपौसूपान्
तृतीयासूपेनसूपाभ्याम्सूपैः
चतुर्थीसूपायसूपाभ्याम्सूपेभ्यः
पञ्चमीसूपात् / सूपाद्सूपाभ्याम्सूपेभ्यः
षष्ठीसूपस्यसूपयोःसूपानाम्
सप्तमीसूपेसूपयोःसूपेषु
सम्बोधनहे सूपहे सूपौहे सूपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सूप
सूप
sūpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सूप १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मूँग, मसूर, अरहर आदि की पकी हुई दाल ।
२. दाल का जूस । रसा ।
३. रसे की तरकारी आदि मसालेदार व्यंजन ।
४. बरतन । भांड । भाँड़ा ।
५. रसोइया । पाचक ।
६. वाण । तीर ।
७. मसाला ।
सूप २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शूर्प] अनाज फटकने का बना हुआ पात्र । सरई या सींक का छाज । उ॰—(क) देखो अदभुत अविगति की गति कैसे रूप धरयो है हो । तीन लोक जाके उदरभवन सो सूप के कोन परयो है हो ।—सूर (शब्द॰) । (ख) राजन दीन्हे हाथी रानिन्ह हार हो । भरिगे रतन पदारथ सूप हजार हो ।—तुलसी (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—फटकना । मुहा॰—सूपभर = बहुत सा । बहुत अधिक । सूप क्या कहे छलनी को जिसमें नौ सौ छेद = जिसमें खुद ऐब हो वह दूसरे के ऐब एवं बुराई को दूर भगानेवाले से क्या कह सकता है । उ॰—सूप क्या कहे छलनी को जिसमें नौ सौ छेद । तुम और हमको ललकारो ।—फिसाना॰, भा॰ ३, पृ॰ ४७१ ।
सूप ३ संज्ञा पुं॰ [देश॰]
१. कपड़े या सन का झाडू जिससे जहाज के डेक आदि साफ किए जाते हैं । (लश॰) ।
२. एक प्रकार का काला कपड़ा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूप m. (of doubtful derivation, cf. सूद; in Uṇ. iii, 26 said to be fr. √ 3. सु, ‘to distil’) sauce, soup, broth (esp. prepared from split or ground pease &c. with roots and salt), MBh.; R.; Suśr. &c.
a cook, L. (f(ई). g. गौरादि)
a vessel, pot, pan, L.
an arrow, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1242,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूपः [सुखेन पीयते, सु-पा घञर्थे क पृषो˚ Tv.] 1 Broth, soup; न स जानाति शास्त्रार्थं दर्वी सूपरसानिव Subhāṣ.; Ms. 3. 226. --2 A sauce, condiment. --3 A cook. --4 A pan, vessel. --5 An arrow. --6 Split pease. --Comp. [] --अगं asa-fœtida. --कारः a cook. --धूपनं, --धूपकं asa-fœtida.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1135-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूप पु० सुखेन पीयते सू + पा--घञर्थे क पृषो० । (दालि) व्यञ्जनभेदे कृतान्नशब्दे २१८१ पृ० दृश्यम् । सुवपति ल + षप--मूलवि० क । २ सूपकारे पाचके मेदि० । आधारे च । ३ भाण्डे । सूद--करणे क पृषो० । ४ सायके शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5327,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूपः, पुं, (सौतिरसानिति । सु + “षुशॄभ्यां निच्च ।” उणा० ३ । २६ । इति पः । चकारात् कित् दीर्घत्वञ्च ।) व्यञ्जनविशेषः । डाल इति भाषा । सूदः । इति मेदिनी ॥ भाण्डम् । शायकम् । इति शब्दरत्रावली ॥ * ॥ अथ दाली । “दलितन्तु शमीधान्यं दालिर्द्दाली स्त्रियामुभे । दाली तु सलिले सिद्धा लबणार्द्रकहिङ्गुभिः । संयुक्ता सूपनाम्नी स्यात् कथ्यते तद्गुणा अथ ॥ सूपो विष्टम्भको रूक्षः शीतन्तु स विशेषतः । निस्तुषो भृष्टसिद्धः स लाघवं सुतरां व्रजेत् ॥” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-395-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सूप" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सूपाःसूप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: सूप (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सूपाः 📚 ➤ क, पृषो . " यूष रसा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सूप 📚मूँग, मसूर, अरहर आदि की पकी हुई दाल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें